عرش هست كه آن را ماء الحيوان خوانند ، ايشان در گور به آن باران برويند چنان كه در رحم برويند و چنان كه زرع به آب برويد ، تا آنگه كه تنهاى ايشان تمام خلق شود . خداى تعالى بفرمايد تا روح در ايشان دمند ، آنگه خواب بر ايشان افگند تا خواب ببرد ايشان را به نفخ ديگر زنده شوند و ايشان طعم خواب در دماغ خود يابند چون مردم كه از خواب بيدار شوند عند آن گويند : يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ ( 1 ) - الاية .
قوله : * ( وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُه بِإِذْنِ رَبِّه ) * ، عبد اللَّه عبّاس و حسن و مجاهد و قتاده و سدّى گفتند : اين مثلى است كه خداى تعالى بزد براى مؤمن و كافر ، تشبيه كرد مؤمن را در ايمان و طاعات و افعال و انتفاع به اوامر و نواهى خداى به ايتمار و انزجار به زمين خوش مستعدّ صالح نبات [ را ] ( 2 ) كه چون باران بر او آيد و او صلاحيت و استعداد دارد ، انواع نبات بر او پديد آيد به فرمان خداى . و تشبيه كرد كافر ( 3 ) را در كفر [ و ] ( 4 ) آنچه كند ( 5 ) از معصيت به زمين سبخه شوره كه اگر چه بسيار باران بر او آيد ، چون او صلاحيت و استعداد ندارد هيچ نبات نروياند ، يعنى آن مؤمن كه [ او ] ( 6 ) دل ( 7 ) رقيق دارد و رياضت كرده باشد ( 8 ) به نظر و تفكّر و به آداب عبوديّت متأدّب شده ، چون امرى از اوامر خداى بشنود يا وعظى از مواعظ رسول او ( 9 ) در دل او جايگير شود و ثبات كند و بيخ زند ( 10 ) و شاخ كشد ، چون نبات در زمين پاك و كافر چون دل قاسى 1 » دارد از انديشه و رقّت دور عهد ، و عادت نداشته به نظر ، و تربيت نيافته به تفكّر چون مرده شده از كفر و معصيت اگر چه بسيارى مواعظ از خدا و رسول بر او خوانند هيچ اثر نكند ( 12 ) ، چنان كه باران
هامش
( 1 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 52 .
( 6 - 4 - 2 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .
( 3 ) . آج ، لب : كافران .
( 5 ) . مل : كنند .
( 7 ) . مج ، وز ، مل ، لت : ولى .
( 8 ) . مج ، وز : ندارد .
( 9 ) . مج ، وز ، مل ، لت : آن .
( 10 ) . اساس ، آج ، لب ، بم ، آف ، آن : زندگانى ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 11 ) . مج ، وز : قانتى .
( 12 ) . مج ، وز ، مل بر او .