و اوست آن كه بيافريد آسمانها و زمين براستى و آن روز كه گويد بباش بباشد .
گفتار او حق ( 1 ) است و او راست پادشاهى آن روز كه بدمند ( 2 ) در صور داناى نهان و آشكارا و اوست حكيم ( 3 ) آگاه .
قوله تعالى : * ( وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ ) * ، در اين آيت از نعم خود بعضى تذكير كرد و ياد داد مكلَّفان را گفت : او آن خداست كه توفّي كند شما را در شب . در معنى او چند قول گفتند . زجّاج گفت : بخواباند شما را در شب ، جبّايى گفت :
* ( يَتَوَفَّاكُمْ ) * ، اى يقبضكم قبض روح كند شما را و اين ( 4 ) كنايت است از خواب . و بعضى دگر گفتند و اين اختيار علىّ بن الحسين المغربىّ است كه : يحصيكم بشمارد شما را . و التّوفّى الحصر قال الشّاعر ( 5 ) :
انّ بني ادرم ليسوا من احد
ليسوا الى قيس و ليسوا من اسد
و لا توفّيهم قريش فى العدد
اى لم تحصهم ( 6 ) فى العدد . * ( وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ) * ، اى كسبتم و آنچه شما كسب كنيد و جوارح الطَّير كواسبها ، و فلان جارحة اهله اى كاسبتهم و منه قوله : وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ ( 7 ) ، مراد سگان صيدند . حق تعالى گفت : او آن خداست كه شما را به شب بخواباند و آنچه شما به روز كنيد و اندوزى ( 8 ) از خير و شرّ تفاصيل آن داند .
* ( ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيه ) * ، پس برانگيزد شما را يعنى بيدار كند از خواب در روز و « بعث » از خواب بيدار كردن باشد و اين جا مراد آن است ، نظيره قوله تعالى : وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ ( 9 ) ، و « بعث » زنده كردن مردگان باشد من قوله تعالى :
هامش
( 1 ) . مج ، لت : درست .
( 2 ) . مج ، لت : دردمند .
( 3 ) . مج ، لت : محكم كار و دانا است .
( 4 ) . مج ، وز ، مت ، لت هم .
( 5 ) . مج شعر .
( 6 ) . اساس : يحصيهم ، با توجّه به لت تصحيح شد .
( 7 ) . سورهء واقعه ( 56 ) آيهء 4 .
( 8 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، آف : اندوزيد .
( 9 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 19 .