وَ أَنَّ اللَّه يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ ( 1 ) ، و « بعث » فرستادن پيغامبران باشد فى قوله : وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا ( 2 ) . و « بعث » برانگيختن و تحريض باشد ، يقال بعثته ( 3 ) على كذا اذا حرّضته عليه . آنگه شما را به روز برانگيزد از خواب * ( لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ) * ، تا اجل معلوم را و آن انفاس شمرده را به سر برند پس آنگه مرجع و بازگشتتان ( 4 ) با او بود ، پس خبر دهد شما را به آنچه كرده باشيد و اين آيت نيز بر سبيل تنبيه گفت مكلَّفان را بر انواع نعم و ( 5 ) تنبيه بر احوال ايشان . و آنگه خداى تعالى به شب و روز بر احوال ايشان مطَّلع است ، اگر به شب خفته باشند و اگر به روز بر كسب باشند و بر عمل .
پس به عاقبت بميراند ايشان را و آنگه برانگيزد تا هر كسى را به سزا جزاى دهد بر وفق عمل او تا مكلَّفان چون اين بشنوند و انديشه كنند ايشان را داعى باشد بر ( 6 ) طاعت و صارف باشد ( 7 ) از معصيت . به صلاح نزديك شوند و از فساد دور شوند ( 8 ) .
* ( وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِه ) * ، حق تعالى در اين آيت بيان كرد كه خلقان همه اسير و مقهوراند ( 9 ) و او بر بالاى ايشان نه به معنى جهت قادر است ايشان را بل بمعنى قوّه و قهر و غلبه و علوّ و قدرت بر ايشان يعنى فرمان او بالاى فرمان ايشان است و * ( يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً ) * ، و بفرستاد بر شما از فرشتگان حافظانى كه اعمال شما نگاه مىدارند و « حفظه » جمع حافظ باشد و از جملهء جموع فاعل يكى فعله باشد ، ككاتب و كتبه و سافر و سفرة و بارّ و برره [ 79 - پ ] و خازن و خزنه نظيرش در معنى . وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ ( 10 ) ، و قال الشّاعر و قيل انّه لعمر بن الخطَّاب ( 11 ) :
و من النّاس من يعيش شقيّا
جاهل القلب غافل اليقظه
و اذا كان ذا وفاء و رأى
حذر الموت و اتّقى الحفظة
انّما النّاس ( راحل و مقيم )
فالَّذي بان للمقيم عظة
هامش
( 1 ) . سورهء حج ( 22 ) آيهء 7 .
( 2 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 36 .
( 3 ) . اساس : بعثه ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 4 ) . مج ، وز ، مت : بازگشت شان .
( 5 ) . مج ، وز ، لت : او .
( 6 ) . مج ، مت ، وز ، لت : با .
( 7 ) . مج ، مت ، وز ، لت : بود .
( 8 ) . آف : باشند .
( 9 ) . مج ، مت ، وز ، لت : اويند .
( 10 ) . سورهء انفطار ( 82 ) آيهء 10 .
( 11 ) . مج ، مت ، وز شعر .