نبايد كه منع كند شما را از بهشت چندان كه ( 1 ) بر كفى كنند از خون مسلمانى ، كه من از رسول - عليه السّلام - شنيدم كه گفت مردى را از آنان كه پيش شما بودند و قرحه اى به دست بر آمد ، او ( 2 ) كاردى بر گرفت و آن قرحه ببريد ، رگ بريده شد و خون باز نايستاد تا مرد بمرد ، خداى تعالى وحى كرد به پيغامبر وقت ( 3 ) گفت ( 4 ) :
بادرني ابن آدم بنفسه فقتلها فقد حرمت عليه الجنة
، گفت : فرزند آدم با من مبادرت كرد و مسابقت به جان خود ، يعنى پيش از آن كه من او را بميرانم خود را بكشت ، من بهشت بر او حرام كردم .
* ( إِنَّ اللَّه كانَ بِكُمْ رَحِيماً ) * ، بعضى گفتند : « كان » صله است ، و معنى آن است كه : انّ اللَّه رحيم بكم ، و اوليتر آن بود تا ممكن بود كه كلام خداى را - جلّ جلاله - بر وجهى حمل كنند كه مفيد باشد و معنىدار بر زيادت حمل ( 5 ) نكنند ، و « كان » اين جا هم آن حكم دارد كه در جمله آيتها كه گفت : إِنَّ اللَّه كانَ غَفُوراً رَحِيماً ( 6 ) ، و :
كانَ ( 7 ) عَلِيماً حَكِيماً ( 8 ) ، و معنى آن است كه : « كان » خبر را باشد از ماضى ( 9 ) ، و معنى آن بود اين جا در چنين مواضع كه : إنّ اللَّه لم يزل عالما غفورا رحيما ، خداى تعالى هميشه عالم و حليم و غفور و رحيم بوده است به شما ، و اين بر سبيل مبالغه و توسّع بود .
و قوله : * ( وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً ) * ، و هر كه آن كند . خلاف كردند در آن كه « ذلك » اشارت به چيست . بعضى گفتند : اشارت به خوردن مال مردمان است به باطل ، و بعضى دگر گفتند : اشارت به قتل خود است براى آن كه وعيد عقيب ( 10 ) اين هر دو چيز ( 11 ) است . بعضى دگر گفتند : اشارت به جمله محرّمات است كه در اين سوره ( 12 ) گفت و بيان كرد . قول چهارم آن است كه : راجع است الى قوله تعالى :
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق : چنان كه .
( 2 ) . وز ، آج ، لب : و .
( 3 ) . مر و .
( 4 ) . آج ، لب ، فق : ندارد .
( 5 ) . فق : حكم .
( 6 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 23 .
( 7 ) . آج ، لب ، فق ، مر الله .
( 8 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 24 ، نيز سورهء دهر ( 76 ) آيهء 30 .
( 9 ) . آج ، لب ، فق : ما مضى .
( 10 ) . آج ، لب ، فق : عقب .
( 11 ) . آج ، لب ، فق ، مر : خير .
( 12 ) . آج ، لب ، فق : صورت .