ايشان - و اگر چه جز ايشان از كافران داخلند در اين خطاب - و لكن توجيه خطاب كرد به ايشان براى اكرام ايشان و گفت : مخوريد ( 1 ) مالهايتان ، يعنى بعضى مال بعضى در ميان شما . و « بينكم » ( 2 ) ، نصب او بر ظرف باشد . * ( بِالْباطِلِ ) * ، به حرام از ( 3 ) ربا و قمار و قطع و غصب و دزدى و خيانت و جملهء آنچه ناواجب باشد كه كنند تا مال كسى ببرند . چون آيت آمد جماعتى تحرّج كردند از آن كه به خانهء كسى طعامى خورند ، تا اين آيت آمد در سورة النّور : لَيْسَ عَلَى الأَعْمى حَرَجٌ - الى قوله : أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً ( 4 ) .
* ( إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً ) * ، استثناء منقطع است به معنى لكن ، براى آن كه مستثنى نه از جنس مستثنى عنه ( 5 ) است . كوفيان خواندند : « تجارة » ، به نصب على خبر كان ، و قالوا و التّقدير : الَّا أن يكون ذلك تجارة ، و قيل : الَّا أن يكون الأموال تجارة ، و قيل :
الَّا أن يكون التّجارة تجارة ، كما قال الشّاعر ( 6 ) :
و إن كان يوما ذا كواكب أشنعا
ذكره ابو علىّ الفارسى ، و باقى قرّاء به رفع خوانند بر آن كه « كان » تامّه بود ، و معنى آن كه : الَّا أن توجد و تحصل تجارة . و در آيت دليل است بر بطلان قول آن كس كه او گفت : مكاسب حرام است براى آن كه خداى تعالى مكاسب و تجارت استثنا كرد از منهيّاتى كه گفت ، و مثله قوله : وَأَحَلَّ اللَّه الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا ( 7 ) .
و قوله : * ( عَنْ تَراضٍ ) * ، در [ او ] ( 8 ) دو قول گفتند : يكى آن كه امضاى بيع كنند به تفرّق تا خيار بعد العقد زايل شود ، و اين قول شريح است و شعبي و ابن سيرين ،
لقوله - عليه السّلام : البيّعان بالخيار ما لم يتفرّقا ،
گفت : متبايعين ( 9 ) به خياراند تا با يكديگر باشند ، چون متفرّق شدند خيار نباشد ايشان را . و گفتهاند : روا باشد ( 10 ) كه بعد البيع
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق : مخورى / مخوريد .
( 2 ) . اساس ، وز ، آج ، لب : منكم ، با توجّه به ديگر نسخه بدلها و متن قرآن مجيد تصحيح شد .
( 3 ) . اساس : كلمه به صورت « ان » هم خوانده مىشود .
( 4 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 61 .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : مستثنى منه .
( 6 ) . تب شعر .
( 7 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 275 .
( 8 ) . اساس : ندارد ، از وز افزوده شد .
( 9 ) . آج : مبايعين .
( 10 ) . آج ، لب ، فق ، مر : وقتى باشد .