و رقّت و شفقت بيشتر باشد ، و كسى بر كسى تطاول و مفاخرت نكند ، چه همه از يك اصلند ، « أبوهم آدم و الامّ حوّاء » . آنگه دگر باره در آخر آيت براى تأكيد ، تحذير و تهديد كرد بقوله : * ( إِنَّ اللَّه كانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً ) * ، أى حفيظا ، كه خداى تعالى نگهبان شماست . اين قول مجاهد است ، و ابن زيد گفت : « رقيب » عالم باشد ، و بر هر دو قول فعيل به معنى فاعل بود .
قوله ( 1 ) : * ( وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ ) * ، مقاتل و كلبى گفتند : آيت در مردى آمد از غطفان مالى ( 2 ) بسيار از آن پسر برادرش در دست او بود و او كودك يتيم بود ، چون بالغ شد و طلب مال پدر كرد ، عمّ مال به او نداد . به حكومت بنزديك رسول - عليه السّلام - آمدند ، خداى تعالى اين آيت فرستاد . چون مرد اين بشنيد ، گفت : أطعنا اللَّه و اطعنا الرّسول نعوذ باللَّه من الحوب الكبير ، فرمان خداى و رسول را منقاديم ، و پناه با خداى مىدهيم از بزهء عظيم ، و مال به او داد . رسول - عليه السّلام - گفت : هر كس كه ( 3 ) او را بخل نفس خود نگاه بدارند ( 4 ) و طاعت خداى دارد ( 5 ) - چنان كه اين مرد - به منزل بهشت فرود آيد . چو مال آن بستد ( 6 ) و در سبيل خداى نفقه كرد ، رسول - عليه السّلام - گفت :
ثبت الأجر و بقى الوزر
، [ مزد ] ( 7 ) ثابت شد و وزر و و بال بماند . گفتند : يا رسول اللَّه ! دانيم كه اجر ثابت شد براى آن كه مال در سبيل خداى خرج شد ، چگونه وزر بماند ؟ گفت : مزد ثابت شد ( 8 ) غلام را ( 9 ) وزر بر پدرش . خداى تعالى به اين آيت خطاب به اوصياى مرده و اولياى يتيم كرد ، گفت : * ( وَآتُوا الْيَتامى ) * ( 10 ) ، بدهى ( 11 ) يتيمان را مال ايشان ( 12 ) . و يتيم آنگه باشد كه طفل بود ، چون بالغ شد يتيم نخوانند او را ،
لقوله - عليه السّلام : لا يتم بعد حلم ،
پس از بلوغ يتيمى نباشد .
جواب از اين آن است كه ، اين بر سبيل توسّع و مقاربت ( 13 ) گفت ، حالت اوّل
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق تعالى .
( 2 ) . آج ، لب ، فق : مال .
( 3 ) . آج ، لب ، فق : ندارد .
( 4 ) . آج ، لب ، فق : نگاه بدارد .
( 5 ) . آج ، لب ، فق : بدارد .
( 6 ) . وز ، لب ، فق : جوان مال بستد ، آج ، نب : چو آن مال بستد .
( 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 8 ) . آج ، لب ، فق كودك .
( 9 ) . آج ، فق ، تب و .
( 10 ) . تب اموالهم .
( 11 ) . آج ، فق : بدى ، تب : بدهيد .
( 12 ) . آج ، لب ، فق ، تب : مالهايشان .
( 13 ) . آج ، لب ، فق ، تب : مقارنت .