رسول - عليه السّلام - آن جا هيچ كس را از مشركان نديد ، و وقت بازار درآمد و مردم به عادت موسم آن جا آمدند ، و اصحاب رسول - عليه السّلام - تجارتى بسيار و معاملهء بسيار كردند ، و ايشان را در آن خير و نفع بسيار بود ، و بر هر درمى [ 278 - پ ] دو سود كردند ، و باز مدينه آمدند با سلامت و غنيمت ، فذلك قوله : * ( الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّه وَالرَّسُولِ ) * ، آنان كه اجابت كردند خداى و پيغامبر را ، يعنى آنگه كه ايشان را با بقيّهء قوم احد خواندند يا با غزات بدر صغرى . و محلّ « الَّذين » جرّ است براى آن كه صفت مجرورى است ، و هو قوله : « المؤمنين » ، و التّقدير : * ( وَأَنَّ اللَّه لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ ) * المستجيبين للَّه و الرّسول .
* ( مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ ) * ، پى آن كه ( 1 ) ايشان را جراحات و زخمها رسيده بود ( 2 ) ، و اين به حد [ يث ] ( 3 ) احد لا يقتر است ، و اين كلام تمام است . آنگه ابتدا كلامى ( 4 ) ديگر كرد و گفت : * ( لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ ) * ، آنان را كه احسان كنند و طاعت داشت ( 5 ) رسول - عليه السّلام - در آنچه ايشان را فرمايد . « و اتّقوا » ، بپرهيزند ( 6 ) از مخالفت و معصيت او مزدى و ثوابى عظيم باشد ، و آن جا كه خبر مبتدا ظرفى مقدّم بود ، شايد كه مبتدا نكره بود .
* ( الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ ) * ، محلّ « الَّذين » هم جرّ است ، به آن علَّت كه در اوّل گفتيم . مراد به « ناس » اوّل نعيم بن مسعود است در قول مجاهد و مقاتل و عكرمه و واقدىّ ، و اين عامّى بود كه مراد از او خاص است ، و ابو اسحاق گفت و جماعتى ديگر كه : مراد به « ناس » آن جماعتند از عبد القيس كه قصّهء ايشان برفت .
سدّي گفت : چون رسول - عليه السّلام - برگ آن كرد كه به بدر رود براى ميعاد ابو سفيان ، منافقان بيامدند و گفتند : نه ما شما را گفتيم پارسال ( 7 ) كه مرويد ( 8 ) ، برفتيد ( 9 )
هامش
( 1 ) . مر : بعد از آن كه .
( 2 ) . مر : زخمهايى بسيار رسيده بود .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . مر : ابتداى به كلامى .
( 5 ) . مر : فرمان برند .
( 6 ) . اساس ، وز : بپرهيزيد ، با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 7 ) . آج ، لب ، فق : به آن سال .
( 8 ) . دب ، آج ، لب ، فق : مروى / مرويد .
( 9 ) . دب : و رفتى / و رفتيد ، آج ، لب ، فق : برفتى / برفتيد .