* ( فَلِمَ تُحَاجُّونَ ) * ، اكنون چرا محاجّه مىكنيد ( 1 ) در آنچه شما را به آن علمى نيست از حديث ابراهيم - عليه السلام - و آن كه او جهود بود يا ترسا .
و تلخيص معنى آن است كه : بسيارى خصومت كرديد ( 2 ) در آنچه بدانستيد ( 3 ) بر سبيل جحود ، اكنون اين مانده است كه خصومت و مجادله كنيد ( 4 ) در چيزى كه بدانيد ( 5 ) از سر جهل تا در او معاند باشى ( 6 ) و در آخر مجازف ، و قوله ( 7 ) : « فلم » صورت ( 8 ) استفهام دارد و معنى تقريع است . * ( وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ) * ، و خداى داند حديث ( 9 ) ابراهيم - عليه السلام - [ و ] ( 10 ) مذهب و اعتقاد او ، و شما ندانيد .
آنگه رد كرد بر ايشان آنچه گفتند و حواله كردند از جهودى و ترسايى ابراهيم بقوله : * ( ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا ) * ، گفت : ابراهيم - عليه السلام - جهود [ نبود ] ( 11 ) و ترسا نبود ، و در معنى اين دو كلمه اقاويل رفته است . * ( وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً ) * ، و لكن مسلمانى ( 12 ) بود ، امّا مستقيم بر طريق راستى و استقامت ، و امّا مايل و معوجّ از طريق ضلالت ، براى آن كه كلمه از اضداد است ، اعنى « حنف » هم استقامت باشد ( 13 ) هم ميل ، و اين نيز رفته است .
* ( وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ) * ، تا مشركان گمان نبرند كه جهود و ترسا نبود مشرك بود . اگر گويند : چون علَّت آن كه ابراهيم جهود و ترسا نبود آن نهاد كه توريت و انجيل پس او آمد بايد تا مسلمان نباشد كه قرآن پس از او آمد و پس توريت و انجيل ، جواب آن است كه گوييم : توريت و انجيل آمد در آن جا نبود كه ابراهيم جهود بود يا ترسا ، و قرآن پس از او آمد پس از همه ( 14 ) ، و در او گفته بود كه : ابراهيم مسلمان بود ، * ( وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ) * .
هامش
( 1 ) . دب : مىكنى / مىكنيد .
( 2 ) . وز ، مب ، مر : بكرديد . آج ، لب : بكردى .
( 3 ) . دب ، آج ، لب : دانستى / دانستيد .
( 4 ) . دب : كنى / كنيد .
( 5 ) . دب : ندانى / ندانيد ، مب ، مر : ندانيد .
( 6 ) . مب ، مر : باشيد .
( 7 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : قولهم ، با توجّه به دب تصحيح شد .
( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : به صورت .
( 9 ) . مب : مذهب .
( 11 - 10 ) . مج ، ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : مسلمان .
( 13 ) . مب ، مر و .
( 14 ) . وز ، دب : قرآن آمد پس از همه ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : قرآن آمد پس آن همه .