ربّنا و بحمدك لا إله الَّا انت ، و برخاستند و با ميان قوم شدند و مدّتى دراز زندگانى كردند ، و مىدانستند كه ايشان مرده بودهاند و گونه روى ايشان با حاله ( 1 ) اوّل نشد ، و هر جامه كه پوشيدندى ( 2 ) چرب شدى و از ايشان بوى آمدى كه اندكى ( 3 ) كراهت داشتى .
عبد اللَّه عبّاس گفت : آن بوى هنوز از فرزندان ايشان كه از آن سبط بودند آيد تا به وقت آجالى كه خداى - عزّ و علا - حكم كرده بود بماندند و آنگاه ( 4 ) بمردند .
قتاده گفت : خداى بر ايشان خشم گرفت براى آن كه از مرگ بگريختند ، پس ايشان را زنده كرد تا به آجالى مقدّر كه ايشان را بود . و اين آيت دليل صحّت رجعت مىكند و قطع شغب و تعجّب و استبعادى كه نمايند ( 5 ) ، و استبعاد اين ، شكّ در قدرت خداى باشد - جلّ جلاله - و در اين چه تعجّب باشد كه خداى تعالى در آخر زمان به معجز صاحب معجزى گروهى را زنده كند ، چنان كه گفت : وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ ( 6 ) ، و آن جا كه ذكر قيامت كرد گفت : وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ( 7 ) .
و صادق را - عليه السّلام - پرسيدند كه : خداى به رجعت كه را ( 8 ) زنده كند ؟ گفت دو گروه را :
من محض الايمان محضا او محض الكفر محضا ،
آن كس كه مؤمن خالص باشد يا كافر خالص ، مؤمن براى آن تا انتقام كشد از آنان كه او را طعنه زده باشند ، و كافر براى آن تا ببيند به عيان آنچه منكر بود آن را ، و به دليل مفهوم خود نكرد تا آن دو كس كه منازعت كرده باشند و در منازعت برفته ( 9 ) ، مقرّ منكر را گويد :
لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ ( 10 ) .
هذا الَّذي كنت فى الاحياء ( 11 ) تنكره
قد كنت تجحده و الآن تبصره
هامش
( 1 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : حالت .
( 2 ) . آج ، لب ، فق : پوشيده بودند .
( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : اندك .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : آنگه .
( 5 ) . مب : مىنمايند .
( 6 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 83 .
( 7 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 22 .
( 8 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : كرا / كه را .
( 9 ) . مج ، وز ، مب ، مر : نرفته ، باشند ، دب : برفته باشند ، آج ، لب ، فق : رفته باشند .
( 10 ) . سورهء ق ( 50 ) آيهء 22 .
( 11 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 2 / 277 ) : في الاخبار ، كه با توجّه به سياق عبارت فارسى در توضيح شعر ، مرجّح مىنمايد .