وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَه ( 1 ) . . . ، و التّقدير : من قومه ، و كذا قوله تعالى : وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ ( 2 ) . . . ، و المعنى على عقدة النّكاح ، و لكن چون حرف جرّ از ميانه بيفگنند ( 3 ) ، فعل به مفعول به رسيده و عمل نصب كرد .
* ( وَاللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) * ، اى سميع لايمانكم ، عليم بنيّاتكم ، خداى شنواست اين سوگندها ( 4 ) شما را ، و داناست به نيّتها ( 5 ) شما .
قوله : * ( لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّه بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ ) * - الاية ، لغو از كلام و جز ( 6 ) او آن بود كه بيفگنند ( 7 ) ، براى آن كه در او فايده نبود و در شمار نيايد ، چنان كه ذو الرّمّه گفت :
و يطرح بينهما المرئىّ لغوا
كما الغيت فى المأة ( 8 ) الحوارا
و قال المثقب العبدىّ :
او مائة تجعل اولادها
لغوا و عرض المائه الجلمد
و اللَّغا و اللَّغو واحد ، و هو ما لا فائدة فيه ، و نظير او در لغت قولهم : صغو ( 9 ) فلان معك و صغاه ، قال اللَّه تعالى : لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً ، ( 10 ) ، و قال اميّة بن أبى الصّلت :
فلا لغو و لا تأثيم فيها
و ما فاهوا به لهم مقيم
علما خلاف كردند در « يمين لغو » ، بعضى گفتند : آن است كه بر زبان عرب مىرود « لا و اللَّه » و « بلى و اللَّه » اين بر زبان برانند ، و غرض ايشان وصل كلام بود ، و در دل عقد سوگند [ 291 - پ ] ندارند ، بر اين كفّارتى و اثمى نباشد ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس است و شعبى و عكرمه و مجاهد ، و قال الفرزدق :
و لست بمأخوذ بلغو تقوله
اذا لم تعمّد عاقدات العزائم
بعضى دگر گفتند : « يمين لغو » آن بود كه مردى گمان برد در كارى از كارها بر آن سوگند خورد ، چون بنگرد آن كار به خلاف آن بود ، بر آن نيز اثمى و كفّارتى
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها سلبعين رجلا ، سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 155 .
( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 235 .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها بجز وز : بيفگند .
( 4 ) . مب : سوگندهاى .
( 5 ) . فق ، مب ، مر : نيّتهاى شما را .
( 6 ) . دب : خبر .
( 7 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، مر : بيفگند .
( 8 ) . آج : فى الدّية .
( 9 ) . لب ، فق : صغوا ، آج : صغا .
( 10 ) . سورهء واقعه ( 56 ) آيهء 25 .