ابو الدّحداح ( 1 ) از رسول - عليه السّلام - پرسيد كه : و ما نصنع بالنّساء اذا حضن ، چه فرمايى ما را در حقّ زنان چون ايشان را ( 2 ) عذرى پيدا شود ؟ خداى تعالى اين آيت فرستاد : * ( وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ . ) * و « محيض » مصدر بود يقال ( 3 ) . حاضت المرأة يحيض حيضا و محيضا كالسّير و المسير ، و العيش و المعيش .
و اصل « حيض » انفجار باشد ، عرب گويند ( 4 ) : حاضت الشّجرة ( 5 ) ، آن بود كه چيزى از او بيايد بمانند خون و مانند آن ، اين جا از درخت توت ( 6 ) باشد .
* ( قُلْ هُوَ أَذىً ) * ، بگو كه آن رنج است يعنى خون ، و اين قول قتاده و سدّى است . و قيل : قذر ، پليدى است ، و الأذى ما يكره و يغتمّ ( 7 ) به ، هر مكروهى را كه از آن ( 8 ) دلتنگى آيد آن را « اذى » گويند .
* ( فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ ) * ، دور باشى از زنان در حال حيض . و « اعتزال » دورى بود ، قال اللَّه تعالى حكاية عن ابرهيم - عليه السّلام : وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ( 9 ) . . . ، و اين جماعت را براى آن معتزله خوانند كه قتاده و عمرو بن عبيد از شاگردان حسن بصرى بودند ، و مذهب حسن در فاسق آن بود كه : فاسق منافق بود .
پس از وفات حسن بصرى مناظره اى رفت و اصل عطا را با عمرو بن عبيد در اين مسأله .
و و اصل ، ابطال اين مذهب بكرد ، و « منزلت بين المنزلتين » اظهار كرد ، و اوّل كسى كه [ در معتزله ] ( 10 ) اظهار « منزلت بين المنزلتين » كرد و اصل عطا بود . پس چون حجّت بر عمرو [ بن ] ( 11 ) عبيد بايستاد ، او گفت : الرّجوع الى الحقّ خير من التّمادي فى الباطل ، با حق آمدن به [ از ] ( 12 ) آن باشد [ 216 - پ ] كه بر باطل بايستادن ( 13 ) ، و از مذهب حسن باز آمد ( 14 ) . پس ايشان را براى آن كه اعتزال كردند و دورى جستند از
هامش
( 1 ) . مب ، بر : ابو الدّجاج .
( 2 ) . مب حيفى و .
( 3 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : يقول ، دب : تقول .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : گويد .
( 5 ) . مج ، وز : السّمره ، لب ، فق ، الثّمره ، مب ، مر : المرأه .
( 6 ) . مج ، وز ، آج ، لب : تود / توت .
( 7 ) . مب : يغمّ ، مج ، وز ، لب : تعتم .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : از او .
( 9 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 48 .
( 12 - 11 - 10 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 13 ) . اساس : در قسمت نويس « بايستادند » ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 14 ) . اساس : در قسمت نويس « باز آمدند » ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .