قرآن براى آن كه مثليناند ( 1 ) ، چنان كه شاعر گويد :
و لا يشاركك ( 2 ) عندي بعد واحدة ( 3 )
لا و الَّذي اصبحت عندي له نعم ( 4 )
* ( فَاذْكُرُوا اللَّه كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ ) * ، بيشتر مفسّران در اين آيت گفتند كه : عرب را عادت بودى ( 5 ) كه چون ( 6 ) حجّ بگزاردندى بيامدندى و بنزديك كعبه بايستادندى و مفاخر پدران خود مىگفتندى كه : كان ابي يقرى الضّيف و يضرب بالسّيف و يطعم الطَّعام و ينحر الجزور و يفكّ العانى ( 7 ) و يجزّ النّواصى و مانند اين ، پدر من مهمانى چنين كردى ، و شمشير چنين زدى ، و درويشان را طعام چنين دادى ، و شتران كشتى ، و اسيران را از بند رها كردى و مويهاى پيشانى ايشان ببريدى ، و اين علامت آزاد كردى اسيران بودى و آنچه بدين ماند .
حق تعالى گفت : به بدل آن كه اين محالات مىكردى ( 8 ) ذكر من كنى ( 9 ) چه خانه [ 253 - پ ] ، خانه من است و نعمت نعمت من است ، و به نعمت و تمكين من شما و پدران شما ممكّن شدى ، پس شكر من و ذكر من بايد كردن شما را ، نه ذكر پدران .
سدّى گفت : عرب را عادت بودى كه چون حجّ بگزارندى به منا گفتندى : اللَّهم انّ ابي كان عظيم الجفنة عظيم القبّة كثير المال فأعطني مثل ما اعطيته ، بار خدايا ، پدر من بزرگ جفنه ، بزرگ قبّه ، بسيار مال بود . بار خدايا ! چندان كه او را دادى ( 10 ) مرا بده ( 11 ) . خداى تعالى گفت : اين ثنا كه بر پدران مىگوى بر من گوى .
عبد اللَّه عبّاس و عطا و ربيع و ضحّاك گفتند : معنى آن است كه فاذكروا اللَّه كذكر ( 12 ) الصّبيان الصّغار الاباء ، مرا خوانى و پناه با من دهى و فزع با من كنى و
هامش
( 1 ) . آج : سنگيناند ، مب : ساكنند .
( 2 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، مب ، فق : و لم تشار لك ، مر : و لم تشارك .
( 3 ) . مج ، وز ، دب ، مر : غايته .
( 4 ) . دب ، لب ، فق ، مب ، مر : ام نعم .
( 5 ) . مج ، وز : بودندى .
( 6 ) . مب حاجّ .
( 7 ) . مج : المعانى .
( 8 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق : مىگويى ، مب ، مر : مىگوييد .
( 9 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : مىكنى ، مب ، مر : كنيد .
( 10 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مر : بدادى .
( 11 ) . مر : مرا نيز بده .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : كذكركم .