عرفات بيايد پيش ( 1 ) آفتاب فرو شدن بر او خونى باشد ، اعنى خون شترى ، اگر ندارد به عوض آن بايد تا هژده ( 2 ) روز روزه دارد .
* ( وَاذْكُرُوه كَما هَداكُمْ ) * ، المعنى ( 3 ) لدينه و مناسك حجّه ، و وجه تشبيه آن است كه شكر كه واجب بود بر قدر نعمت بود ، حق تعالى گفت : شكرى كنى مرا موازى هدايت من به حسب نعمت من .
* ( وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِه لَمِنَ الضَّالِّينَ ) * ، « ان » مخفّفه است از ثقيله ( 4 ) ، براى آن كه « لام » در خبر او آورد ، و اين « لام » ملازم بود در خبر ( 5 ) تا فرق باشد از ميان اين حرف چون مخفّفه باشد ، و از ميان او چون مجازات را بود . و چون مخفّف كنند او را عملش باطل شود . و « كان » از پس اين حرف آيد ، چنان كه در اين آيت هست ، و چنان كه گفت : وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّه ( 6 ) .
و كوفيان گفتند : اين « ان » نافيه است ، و « لام » به معنى الَّاست ، تقدير چنين است كه : و ما كنتم من قبله الَّا من الضّالَّين ( 7 ) ، و مثله ( 8 ) : وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ ( 9 ) ، اى ما نظنّك الَّا من الكاذبين ، و قال الشّاعر :
ثكلتك امّك إن قتلت لمسلما
حلَّت عليك ( 10 ) عقوبة الرّحمن
المعنى ما قتلت الَّا مسلما ، اين قول كوفيان است ، و بصريان گفتند تقدير اين است : و انّه على معنى الأمر و الشّأن ، المعنى انّ الشّأن كونكم ضالَّين قبل هداية اللَّه ايّاكم .
قوله : * ( ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ ) * ، عامّه مفسّران گفتند : قريش و خلفاى قريش از جمله حمس از حرم ( 11 ) بيرون نشدندى ( 12 ) به عرفات ، و موقف به مزدلفه كردندى ، گفتندى : نحن اهل اللَّه و قطَّان حرمه لا نخرج من الحرم و لا نخلَّفه فلسنا
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر از .
( 2 ) . لب ، مر : هيژده ، فق ، مب : هيجده .
( 3 ) . چاپ شعرانى ( 2 / 128 ) كما هداكم .
( 4 ) . مر : مثقله .
( 5 ) . مب و .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 143 .
( 7 ) . مر : * ( قَبْلِه لَمِنَ الضَّالِّينَ ) * .
( 8 ) . مب قوله تعالى .
( 9 ) . سورهء شعرا ( 26 ) آيهء 186 .
( 10 ) . اساس : عليه ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 11 ) . مب : احرام .
( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مر : بيرون رفتندى ، مب : بيرون رفتند .