را بگير در قاموس آن را ضدّ نقص گفته است .
هر گاه در آيات قرآن دقت شود خواهيم ديد كه فضل در آن به دو معنى به كار رفته :
1 - برترى .
2 - عطيّه و احسان و رحمت . و هر دو از مصاديق معناى اولى است .
امّا اوّلى ممكن است معنوى باشد مثل * ( فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ . . . ) * اعراف : 39 . شما را بر ما بر ترى و فضيلتى نبود . * ( وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا ) * سباء : 10 . و ممكن است مادّى مثل * ( وَالله فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ ) * نحل : 71 .
امّا دوّمى مثل * ( وَلكِنَّ الله ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ ) * بقره : 251 . ليكن خدا صاحب احسان و رحمت است بر مردمان راغب گويد : هر عطيّهاى را كه بر معطى لازم نيست فضل گويند . يعنى احسان و رحمت و عطائيكه خدا بر بندگان مىكند بر خداوند لازم نيست بلكه از روى لطف و كرم مىكند لذا به آن فضل گوئيم كه زيادت است و گرنه بندگان حقى در نزد خدا ندارند .
[ اينك به چند آيه نظر ميكنيم . ] 1 - * ( فَلَوْ لا فَضْلُ الله عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ ) * بقره : 64 . در اين آيه كلمهء رحمت بعد از « فضل » آمده ايضا در آيهء 83 و 113 و 175 سورهء نساء و غيره آيا رحمت در اين آيات بيان و عبارت اخراى فضل است يا معنى ديگرى دارد ؟ به نظر ميايد كه « رحمة » ذكر عام بعد از خاصّ باشد كه فضل از مصاديق رحمت است و مىشود با ملاحظهء آيات ما قبل مصاديق آن دو را روشن كرد و در آيهء فوق ميتوان گفت : مراد از فضل تأخير عذاب و غرض از رحمة قبول توبه باشد يعنى : اى بنى اسرائيل اگر فضل خدا بر شما نبود و در عقوبت شما تعجيل ميكرد و اگر رحمتش در توفيق توبه نبود حتما زيانكار ميشديد .
2 - * ( فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ الله وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ . . . ) * آل عمران : 174 .
در اين آيه لفظ نعمت و فضل با هم
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 183
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص١٨٣