در بارهء اين استثناها وجوه متعدّدى گفتهاند كه قويتر از همه دو وجه است .
اوّل آنكه : اين استثناها صرفا براى اثبات قدرت خداست يعنى اهل بهشت و آتش هر دو مخلَّداند ولى اين خلود طورى نيست كه خدا در مقابل آن مسلوب القدرة باشد خدا هر وقت خواست خارجشان مىكند امّا نخواهد كرد .
ولى چنان كه گفتيم جملهء * ( إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ ) * - . . . * ( إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ ) * مانع از اين حمل است و لا اقلّ آن را مخدوش مىكند ولى جملهء * ( عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ ) * نشان ميدهد كه استثناء در آيهء دوّم براى اثبات قدرت است و صريح آن ميگويد كه اين عطا قطع شدنى نيست .
دوّم آنكه : آيهء اوّل ( و قهرا آيهء سوّم ) در بارهء بعضى از اهل آتش است كه پس از مدّتى از آتش آزاد خواهند شد و استثنا در جاى خود واقع است در تفسير برهان در حدود 11 روايت نقل كرده كه آيه در بارهء آنهائى است كه پس از مدتى خلاص خواهند شد . از جمله امام صادق عليه السّلام بحمران فرمود : « هذه فى الذين يخرجون من النار » و عمر بن ابان گويد : از عبد صالح ( ظاهرا امام كاظم عليه السّلام ) شنيدم در بارهء اهل آتش ميفرمود « يدخلون النار بذنوبهم و يخرجون بعفو اللَّه » اين روايت تا حدّى از اوّلى اعمّ است .
ابن كثير در تفسير خويش گويد :
مفسّران در بارهء استثنا آيهء اوّل اقوال زيادى دارند آنگاه قول ابن عباس و حسن را نقل مىكند كه گفتهاند : استثنا در بارهء گناهكاران اهل توحيد است كه در اثر شفاعت و رحمت خدا از آتش خارج ميشوند و حتّى كسى كه فقط در روزى از روزگار لا إله الَّا اللَّه گفته در آتش نمىماند هر چند اصلا عمل خوبى انجام نداده است در اين باره روايت صحيح و مستفيض از حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله نقل شده است .
نا گفته نماند : زمخشرى اين
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 274
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٧٤