صريح است ولى * ( « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » ) * آن را از قوّت مياندازد يعنى آنها در آتش مخلَّداند مگر در وقتى كه خدا بيرون شدن را بخواهد و جملهء * ( إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ ) * به نظر ميآيد كه اين استثناء واقع شدنى است ( و اللَّه العالم ) بر خلاف ذيل آيهء دوّم كه پس از استثناء فرموده : * ( عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ ) * يعنى بهشت آنها عطائى غير قابل قطع است ، اين مىرساند كه استثناء در آيهء دوّم فقط براى اين است كه خدا مسلوب القدرهء نيست و اهل بهشت گر چه مخلَّد اند امّا خدا در هر حال قادر است كه بيرونشان كند . ولى ذيل آيهء اوّل چنان كه گفته شد غير از اين است .
آيهء سوّم مطلق و شامل همهء اهل آتش است ولى پس از وعدهء خلود ميگويد : * ( إِلَّا ما شاءَ الله إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ ) * يعنى در آتش مخلَّداند آنوقت خطاب را متوجه حضرت رسول ( ص ) كرده فرمايد : مگر وقتى كه خدا بخواهد خارج شوند و آمدن دو اسم حكيم و عليم كه حكايت از حكمت و دانائى خدا دارند مىرساند كه استثناء واقع شدنى است و اللَّه العالم .
آيهء چهارم گر چه در بارهء مطلق طاغيان است ولى آيات ذيل نشان ميدهد كه مراد از « الطاغين » كفّار و مكذّبين آيات حق و معاداند كه در بيان علَّت آن فرموده :
* ( إِنَّهُمْ كانُوا لا يَرْجُونَ حِساباً وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً ) * .
و « احقاب » چنان كه در « حقب » گذشت بمعنى مدّتهاى زياد و زمانهاى مفصّل است نتيجه اين مىشود كه مكذّبين معاد مدّتهاى زياد و سالهاى متمادى در آتش خواهند بود نه هميشه و اللَّه اعلم .
نا گفته نماند : اگر مراد از آيهء چهارم و از استثناها آن باشد كه گفته شد در اين صورت آياتيكه در بارهء خلود اهل عذاباند همه با اين آيات مقيّد ميشوند و در بارهء آنها بايد گفت : اهل آتش مخلَّداند مگر آنكه خدا بخواهد .
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 273
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٧٣