بَصَر :
( بر وزن فرس ) قوهء بينائى . چشم . علم . ( اقرب الموارد ) در صحاح گويد : بصر حسّ بينائى . . . و علم است . راغب گفته : بصر هم به چشم گفته مىشود و هم بقوهء بينائى در اينجا چند مطلب شايان تحقيق و توضيح است .
1 - همانطور كه گفته شد : بصر هم به چشم گفته مىشود و هم بحسّ بينائى مثل * ( « وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ » ) * نحل : 77 ، امر قيامت نيست مگر مانند اشارهء چشم ، و مثل * ( « إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْه مَسْؤُلًا » ) * اسراء : 36 ، گوش و چشم و قلب همه مسئولند . در قرآن مجيد ظاهرا بصر تنها در قوهء بينائى بطوريكه چشم منظور نباشد به كار نرفته است گر چه اطلاق بصر به چشم به لحاظ بينائى آن است ، ولى افعال آن اكثرا در معنى بينائى و ديدن به كار رفته است مثل * ( « وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها » ) * اعراف : 179 ، و مثل * ( « وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ » ) * واقعه : 85 ، .
جمع بصر ابصار است مثل * ( « وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ » ) * نحل : 78 ، ابصار بمعنى بصيرتها و معرفتها نيز آمده كه در بند دوّم خواهيم گفت . 2 - بصيرت بمعنى بينائى دل است ، راغب گويد : بدرك قلب بصيرت و بصر ( بر وزن فرس ) گويند اين معنى ، مرادف معرفت و درك است و همان است كه از صحاح و اقرب الموارد نقل شد كه يكى از معانى بصر ، علم است . طبرسى در آيه ى * ( « أَدْعُوا إِلَى الله عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا » ) * يوسف : 108 ، آن را معرفت و بينائى دل فرموده است . و از اينجاست كه بصيرت را عقل و زيركى معنى كردهاند .
در صحاح و قاموس و غيره ، حجّت و دليل را يكى از معانى بصيرت شمردهاند ، اين ظاهرا بدان جهت است كه حجّت و دليل سبب بصيرت و بينائى دل است ، مىشود گفت كه نام مسبّب را بسبب گذاشتهاند .
جمع بصيرت ، بصائر و ابصار
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 195
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص١٩٥