او را نداشت و با اين كه در آن دوران استانبول جايگاه گروه بسيارى از مردمان زيرك و سياست پيشه بود ليكن زيركى و شيطنت عزت پاشا جايى براى عرض اندام ديگران باقى نگذاشت . او علاوه بر زيركى و هوش داراى تلاش و جنب و جوش خارق العادهاى بود ولى در عين حال مىتوان در وراى برخى از كارهاى او ساده انديشى و خامى را يافت ، ليكن بارزترين صفت زيركانهء او همانا قدرت او بر كاوش در پنهانترين زواياى نفوس مردمان و آگاهى يافتن از حقيقت طبايع مردم اطراف خود بود ؛ تشخيصى كه هرگز خطا نمىكرد ، و همين خصيصهء ذاتى او رمز پيروزى و قدرتش بود و او توانست نكات ضعف و قدرت روحى - با توجه و آگاهى از فاصله اندك اين دو وضعيت - سلطان را تشخيص دهد ، و از آشفتگىهاى درونى او و حالات روحى گوناگونش آگاه گردد و همين آگاهيهاى او بود كه حقيقت سلطان را در برابر او عريان نمود و لذا همواره به رغم خضوع ظاهرى او به سلطان او را حقير مىشمرد و سعى مىنمود كه عواطف و احساسات او را بازيچه خود قرار دهد . و علت اهميت ما به موقعيت عزت پاشا و سياستهاى او از دو جهت است :
1 - او كانال ارتباطى سلطان عبدالحميد با جهان عرب بود 2 - نقش او در اجراى طرح راه آهن حجاز .
و بنابر مدارك موجود ، به نظر مىرسد اصل طرح راه آهن حجاز زاييدهء فكر عزت پاشا بوده است ، گو اين كه نكات مبهمى در اين باره وجود دارد ، ليكن در هر حال عزت پاشا حلقهء اساسى در جريان اجراى اين طرح كه هدف آن كشيدن خط راه آهن از دمشق به سوى مدينه و مكه بود ، به شمار مىرفت ، هدف ظاهرى اين طرح آسان نمودن مسافرت حجاج به اين دو شهر بود ليكن در وراى آن عوامل سياسى و نظامى نيز نهفته بود . براى
موسوعة العتبات المقدسة ( مدينة / مكة ) ( مكه و مدينه از ديدگاه جهانگردان اروپايى ) ( فارسى ) — صفحة 161
مساهمون: جعفر الخياط
ص١٦١