از مسلمانان در باب ارث ، مسئلهى « عول » « 1 » و « تعصيب » « 2 » را قائل شدند ؛ امّا
هامش
( 1 ) . « عول » در لغت به معنى زياد شدن ، سخت شدن كار و معانى ديگرى مىباشد . ( سيّاح ، احمد ؛ فرهنگ جامع عربى - فارسى ، تهران ، 1354 ، چاپ هشتم ، جلد 3 - 4 ، صفحه 1077 ) و در اصطلاح فقهى به شيوهاى گويند كه اهل سنت زمانى كه مجموع سهام وارثان از مجموع تركه ( اموال و دارايى باقيمانده از ميّت ) بيشتر باشد اين كمبود را به تساوى ميان همهى ورثه توزيع مىكنند ؛ البته عول فقط در زمانى كه زن و شوهر جزء ورثه باشند پديد مىآيد ؛ بعنوان مثال ، اگر ورثهى متوفى ، پدر و مادر و دو دختر و شوهر وى باشند ، سهم هر يك از پدر و مادر ، يكششم تركه و فرض دخترها ، دوسوم تركه و فرض شوهر ، يكچهارم آن مىباشد . در محاسبهبه طريق ذيل مشخص مىشود كه مجموع سهام ورثه ، به ميزان يكچهارم از مقدار مفروض تركه بيشتر است :
1 + 1 + 2 / 4 + 3 + 8 / 15 / 5
4312124 3
در چنين مواردى اهل سنت ، اين كمبود را به تساوى ميان همهى ورثه توزيع مىكنند ولى از منظر اماميّه ، در اين موارد از سهم دختر يا خواهر كم مىشود و سهم سايرين طبق فريضه بطور كامل پرداخت مىشود ؛ لازم به ذكر است اين بدعت در زمان خليفه دوم در جريان يك واقعه پايه گذارى شد و اميرالمومنين و شاگردش ابن عباس ، به شدت با آن مخالفت كردند .
( 2 ) . « تعصيب » ، در لغت به معنى محكم كردن مىباشد . واژهى عَصَبه نيز به معناى « خويشان مذكر پدرى » مىباشد ( سيّاح ، احمد ؛ پيشين ، صفحه 1003 ) و در اصطلاح فقهى ، تعصيب به شيوهاى گويند كه اهل سنّت آن گاه كه مجموع سهام وارثان ، از مجموع تركه كمتر باشد به كار مىبرند ؛ در اين صورت آنها پس از خارج نمودن سهم وارثانى كه سهم ايشان از تركه ، معين است ( صاحبان فرض ) ، مقدارى كه از تركه اضافه بيايد را بدون رعايت طبقه و درجه ، متعلق به خويشان ذكور پدرى ميّت ( عصبه ) مىدانند . بعنوان مثال ، اگر ورثهى ميّت شامل ، پدر و مادر متوفى و يك دختر او باشد ؛ در اين صورت سهم هر يك از پدر و مادر ، يكششم تركهو سهم دختر متوفى يكدوم تركه مىباشد . در محاسبهبه شيوهى ذيل مشخص مىشود كه مجموع سهام ورثه ، پنجششم تركه است ، نه همهى آن ؛ پس يك ششم تركه اضافه مىآيد :
1 + 1 + 1 / 1 + 1 + 3 / 5
6 6 2 66
اهل سنت در چنين مواردى ، باقىماندهى تركه را بدون رعايت طبقه و درجه ، متعلق به خويشان ذكور پدرى ميّت ( عصبه ) مىدانند . مثلا اگر ميّت علاوهبر وراث طبقهى اول ، يك عمو داشته باشد ، اين مقدار اضافه را به او مىدهند ؛ اين روند ، تعصيب نام گرفته است . ولى از منظر اماميّه اين مقدار زايد ، به نسبت سهام صاحبان فرض ، تقسيم مىشود و چيزى به عصبه داده نمىشود . به هر حال اماميه بر اساس ادلهاى كه از اهل بيت طاهرين : صادر شده ، هم تعصيب و هم عول را باطل مىداند و از جمله قواعد مسلم نزد اماميّه اين است كه : « لاعَولَ و لاتَعصيبَ » . .