معنا كه هر زمان ، حكمت وجود داشته باشد حكم نيز وجود دارد ولى هر زمان كه حكمت وجود نداشته باشد ، عدم حكم ، لازمهى آن نيست ؛ به عبارت ديگر ، از وجودش ، وجود لازم مىآيد ، امّا از عدمش عدم لازم نمىآيد ، به سه مثال زير توجه فرماييد : مثال اول ؛ درباره حكمت نماز : خداوند متعال ( جل جلاله ) در « قرآن كريم » مىفرمايد : إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَر « 1 » در اين آيه شريفه حكمت وجوب نماز ، بازداشت از فحشاء و منكر شمرده شده است ، كه شارع مقدس به آن عنايت فرموده ، امّا اين بدان معنا نيست كه اگر در موردى ، نماز يك مسلمان ، باعث نهى از فحشاء و منكر او نگشت ، پس بگوييم نماز واجب نيست ؟ ! خير چنين نيست ؛ يعنى از عدمش ، عدم ، لازم نمىآيد .
مثال دوم ؛ درباره حكمت روزه : خداوند متعال ( جل جلاله ) در « قرآن مجيد » مىفرمايد : كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ « 2 » در اين آيه شريفه حكمت روزه ، تقوا شمرده شده است ، كه شارع مقدس به آن عنايت فرموده ، امّا اين بدان معنا نيست كه اگر در موردى روزه يك مسلمان ، باعث تقواى او نگشت ، پس بگوييم روزه واجب نيست ؟ ! خير چنين نيست ؛ يعنى از عدمش ، عدم ، لازم نمىآيد . البته غالباً فوائد يك واجب به عنوان حمكتهاى آن لحاظ مىشود .
مثال سوم ؛ درباره حكمت عدهى طلاق : يكى از حكمتهايى كه براى عده طلاق ذكر شده ، اين است كه : عده ، باعث « عدم اختلاط انساب و اولاد » مىشود ، حال اگر زنى شوهرش پنج سال مفقود بود و از حاكم شرع تقاضاى طلاق كرد و توسط او طلاق گرفت و يا اينكه شوهرش از شهر و يا كشور خارج شده و بدون اينكه با همسرش ارتباط و ملاقات
هامش
( 1 ) . سوره مباركه عنكبوت ، آيه شريفه 45
( 2 ) . سوره مباركه بقره ، آيه شريفه 183 .