آفريده ، و نيروهاى لازم را به او بخشيده اين همان هدايت « تكوينى » است .
سپس در اعماق فطرتش عشق به پيمودن اين راه را قرار داده ، و از طريق الهامات فطرى مسير را به او نشان داده ، و از اين نظر هدايت « فطرى » نموده و از سوى ديگر ، رهبران آسمانى و انبياى بزرگ را به تعليمات و قوانين روشن براى « ارائه طريق » مبعوث كرده ، و به وسيله آنها هدايت « تشريعى » فرموده است ، و البته تمام اين شعب سه گانه هدايت ، جنبه عمومى دارد ، و همه انسانها را شامل مىشود .
رويهمرفته اين آيه به سه مساله مهم و سرنوشتساز در زندگى انسان اشاره مىكند :
مساله « تكليف » ، مساله « هدايت » و مساله « آزادى اراده و اختيار » كه لازم و ملزوم يكديگر و مكمل يكديگرند .
در ضمن جمله « * ( إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً ) * » خط بطلان بر مكتب جبر مىكشد .
تعبير به « شاكرا » و « كفورا » مناسبترين تعبيرى است كه در اينجا امكان دارد ، چرا كه در مقابل نعمت بزرگ هدايت الهى آنها كه پذيرا و تسليم شوند ، و راه هدايت پيش گيرند ، شكر اين نعمت را بجا آورده ، و آنها كه مخالفت كنند كفران كردهاند .
و از آنجا كه از دست و زبان هيچكس بر نمىآيد ، كه از عهده شكرش بدر آيد ، در مورد « شكر » تعبير به اسم فاعل كرده ، در حالى كه در مورد « كفران » تعبير به « كفور » ( صيغه مبالغه ) آمده ، زيرا آنها كه اين نعمت بزرگ را ناديده بگيرند بالاترين كفران را كردهاند ، چرا كه خداوند انواع وسائل هدايت را در اختيار آنها گذارده ، و اين نهايت كفران است كه همه را ناديده بگيرد و راه خطا برود .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 337
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٣٧