بعضى نيز گفتهاند منظور از ابتلاء و آزمايش در اينجا تطورات و تحولاتى است كه به جنين از مرحله نطفه تا رسيدن به يك انسان كامل دست مىدهد . ولى با توجه به تعبير « نبتليه » و همچنين تعبير به « انسان » تفسير اول مناسبتر است .
ضمنا از اين تعبير استفاده مىشود كه ريشه همه ادراكات انسان از ادراكات حسى او است : و به تعبير ديگر ادراكات حسى « مادر » همه « معقولات » است ، و اين نظريه بسيارى از فلاسفه اسلامى است ، و در ميان فلاسفه يونان « ارسطو » نيز طرفدار همين نظر بوده است .
و از آنجا كه تكليف و آزمايش انسان علاوه بر مساله آگاهى و ابزار شناخت نياز به دو عامل ديگر يعنى به مساله « هدايت » و « اختيار » دارد آيه بعد به آن اشاره كرده ، مىفرمايد : « ما راه را به او نشان داديم ، خواه شاكر و پذيرا باشد ، يا كفران كننده و ناپذيرا » ( * ( إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً ) * ) ( 1 ) .
« هدايت » در اينجا معنى وسيع و گسترده اى دارد كه هم هدايت « تكوينى » را شامل مىشود و هم هدايت « فطرى » و هم « تشريعى » را هر چند سوق آيه بيشتر روى هدايت تشريعى است .
« توضيح » اينكه از آنجا كه خداوند انسان را براى هدف « ابتلاء و امتحان » و تكامل آفريده است مقدمات وصول به اين هدف را در وجود او
هامش
( 1 ) « شاكرا » و « كفورا » به عقيده بسيارى از مفسران حال براى ضمير مفعولى در « هديناه » مىباشد اين احتمال نيز وجود دارد كه خبر « يكون » محذوفى بوده باشد و در تقدير چنين است ( اما يكون شاكرا و اما يكون كفورا ) .