در اينكه مراد از « نفس لوامه » ( 1 ) چيست ؟ مفسران تفسيرهاى مختلفى براى آن ذكر كردهاند ، يك تفسير معروف همان است كه در بالا گفتيم ، يعنى « و جدان اخلاقى » كه انسان را به هنگام اعمال خلاف در اين دنيا ملامت مىكند ، و به جبران و تجديد نظر وا مىدارد .
تفسير ديگر اينكه منظور ملامت كردن همه انسانها در قيامت نسبت به خويشتن است ، مؤمنان به اين جهت خود را ملامت مىكنند كه چرا اعمال صالح كم بجا آوردهاند ؟ و كافران از اين جهت كه چرا راه كفر و شرك و گناه پيمودهاند ؟
ديگر اينكه منظور تنها نفس كافران است كه در قيامت آنها را به خاطر اعمال سوءشان بسيار ملامت و سرزنش مىكند .
ولى مناسب با آيه قبل و بعد همان تفسير اول است آرى اين دادگاه و جدان آن قدر عظمت و احترام دارد كه خداوند به آن سوگند ياد مىكند ، و آن را بزرگ مىشمرد ، و به راستى بزرگ است ، چرا كه يكى از عوامل مهم نجات انسان محسوب مىشود ، به شرط آنكه و جدان بيدار باشد و بر اثر كثرت گناه ضعيف و ناتوان نگردد .
اين نكته نيز قابل توجه است كه به دنبال اين دو سوگند پر اهميت و پر معنى بيان نشده است كه براى چه چيز سوگند ياد شده ؟ و به اصطلاح « مقسم له » محذوف است ، اين به خاطر آن است كه از سياق آيات بعد مطلب روشن است ، بنا بر اين ، آيات فوق چنين معنى مىدهد « سوگند به روز قيامت ، و نفس لوامه كه همه شما در قيامت برانگيخته مىشويد و به سزاى اعمالتان مىرسيد » ( 2 ) .
هامش
( 1 ) « لوامة » صيغه مبالغه است و به معنى « بسيار ملامت كننده » مىباشد .
( 2 ) در تقدير « لتبعثن يوم القيامة » يا « انكم تبعثون » مىباشد .