و « قبل غروب الشمس » اشاره به نماز ظهر و عصر است ، چرا كه آخر وقت هر دو غروب آفتاب است .
« * ( وَمِنَ اللَّيْلِ ) * » نماز مغرب و عشا را بيان مىكند ، « و ادبار السجود » نظر به نافلههاى مغرب دارد كه بعد از مغرب بجا آورده مىشود .
« ابن عباس » همين تفسير را پذيرفته ، با اين قيد كه « * ( أَدْبارَ السُّجُودِ ) * » را اشاره به تمام نمازهاى نافله ، دانسته است كه بعد از فرائض انجام مىشود ، ولى از آنجا كه در ميان نوافل روزانه به عقيده ما تنها نافله مغرب و عشاء است كه بعد از اين نمازها انجام مىشود اين تعميم صحيح نيست .
بعضى ديگر « * ( قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ) * » را اشاره به نماز صبح ، و « قبل الغروب » را اشاره به نماز عصر ، * ( وَ « مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْه ) * » را اشاره به نماز مغرب و عشاء ، دانستهاند ، و به اين ترتيب بدون هيچ دليل روشن سخن از نماز ظهر به ميان نيامده است ، و اين دليل بر ضعف اين تفسير است .
در روايتى نيز از امام صادق ع مىخوانيم : هنگامى كه از آيه « * ( وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ ) * » سؤال كردند فرمود :
تقول حين تصبح و حين تمسي عشر مرات لا إله الا اللَّه وحده لا شريك له ، له الملك ، و له الحمد ، يحيى و يميت ، و هو على كل شىء قدير :
« هنگام صبح و عصر ده بار اين ذكر را مىگويى لا إله الا اللَّه . . . » ( 1 ) .
اين تفسير با تفسير اول منافاتى ندارد و ممكن است هر دو در معنى آيه جمع باشد .
قابل توجه اينكه نظير همين معنى با تفاوت مختصرى در آيه 130 سوره طه نيز آمده است ، آنجا كه مىفرمايد :
هامش
( 1 ) « مجمع البيان » ذيل آيات مورد بحث .