بنا بر اين منافات با تفسيرى كه در آغاز گفتيم ندارد ( دقت كنيد ) ( 1 ) .
اين نكته نيز قابل توجه است كه مفسران در تفسير « فى عقبه » احتمالات متعددى دادهاند بعضى آن را به تمام « ذريه و دودمان ابراهيم » تا پايان جهان تفسير كردهاند ، و بعضى آن را مخصوص به قوم ابراهيم و امت او دانستهاند ، و بعضى به آل محمد ص تفسير كردهاند ، اما ظاهر اين است كه مفهوم آن وسيع و گسترده است و تمام دودمانش را تا پايان جهان شامل مىشود ، و تفسير به آل محمد ص از قبيل بيان مصداق روشن است .
آيه بعد در حقيقت پاسخ به سؤال متعددى است و آن اينكه : با اينحال چگونه خداوند مشركان مكه را عذاب نمىكند ؟ مگر در آيات قبل نخوانديم فانتقمنا منهم : « ما از اقوام گذشته كه انبيا را تكذيب كردند و در كار خود اصرار ورزيدند انتقام گرفتيم » ؟ ! .
در پاسخ مىگويد : « بلكه ما اين گروه ( مشركان مكه ) و پدران آنها را از مواهب دنيا بهره مند ساختيم تا حق و فرستاده آشكار الهى به سراغ آنان آمده » ( * ( بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ ) * ) .
ما تنها به حكم عقل به بطلان شرك و بتپرستى و حكم وجدانشان به توحيد قناعت نكرديم ، و براى اتمام حجت آنها را مهلت داديم تا اين كتاب آسمانى كه سراسر حق است ، و اين پيامبر بزرگ محمد ص براى هدايت آنان قيام كند .
به تعبير ديگر جمله « لعلهم يرجعون » در آيه گذشته نشان مىدهد كه هدف از تلاشهاى ابراهيم ع اين بود كه همه دودمان او به خط توحيد باز گردند ، در حالى كه عرب مدعى بود از دودمان ابراهيم است و با اينحال بازنگشت ،
هامش
( 1 ) نويسنده نور الثقلين اين احاديث را در جلد 4 صفحه 596 و 597 نقل كرده است ، و در تفسير برهان جلد 4 صفحه 138 و 139 نيز آمده است .