بعضى جمله « * ( وَهُمْ يَعْلَمُونَ ) * » را مكمل « * ( إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ ) * » دانستهاند كه مطابق آن مفهوم جمله چنين مىشود تنها كسانى حق شفاعت دارند كه به توحيد شهادت دهند و از حقيقت آن آگاه باشند ولى تفسير اول مناسبتر است .
و به هر حال اين آيه شرط عمده شفعاء را در پيشگاه خدا مشخص مىسازد ، آنها كسانى هستند كه گواهان حقند ، و حق را در تمام مراحل مىشناسند ، و از روح توحيد به خوبى آگاهند ، و از شرائط شفاعت شوندگان نيز با خبرند .
سپس از معتقدات خود مشركان گرفته ، به آنها پاسخ دندانشكن مىدهد و مىگويد : « اگر از آنها سؤال كنى چه كسى آنها را آفريده است ؟ به طور مسلم مىگويند : اللَّه » ! ( * ( وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّه ) * ) .
كرارا گفتهايم در ميان مشركان عرب و غير عرب كمتر كسى پيدا مىشد كه بتها را خالق و آفريننده بداند ، بلكه آنها بتها را به عنوان وساطت و شفاعت در پيشگاه خدا ، و يا به عنوان اينكه سمبل و نشانه اى هستند از وجودهاى مقدس اولياء اللَّه ، به ضميمه اين بهانه كه معبود ما بايد موجود محسوسى باشد تا با آن انس بگيريم ، پرستش مىكردند ، لذا هر گاه در باره خالق از آنها سؤال مىشد خالق را « اللَّه » معرفى مىكردند .
قرآن بارها اين حقيقت را يادآور مىشود كه پرستش تنها براى خالق و مدبر اين عالم شايسته است ، و شما كه خالق و مدبر را او مىدانيد راهى جز اين نداريد كه عبوديت و الوهيت را نيز مخصوص او بشمريد .
لذا در پايان آيه به عنوان ملامت و سرزنش مىگويد اكنون كه چنين است چگونه از عبادت خدا به سوى غير او بازگردانده و منحرف مىشوند « ؟ ! ( فانى يؤفكون ) .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 136
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٣٦