جمعبندى و نتيجه گيرى كلى چنين مىگويد : « اين پيامبران بزرگى كه به آنها اشاره شد همه يك امت واحد بودند » ( * ( إِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ) * ) .
برنامه آنها يكى و هدف و مقصد آنها نيز يكى بوده است ، هر چند با اختلاف زمان و محيط ، داراى ويژگيها و روشها و به اصطلاح تاكتيكهاى متفاوت بودند اما همه در نهايت امر در يك خط حركت داشتند ، همه آنها در خط توحيد و مبارزه با شرك و دعوت مردم جهان به يگانگى و حق و عدالت ، گام برمىداشتند .
اين يگانگى و وحدت برنامهها و هدف ، به خاطر آن بوده كه همه از يك مبدء سرچشمه مىگرفته ، از اراده خداوند واحد يكتا ، و لذا بلافاصله مىگويد :
« و من پروردگار همه شما هستم ، تنها مرا پرستش كنيد » ( * ( وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ ) * ) .
در واقع توحيد عقيدتى و عملى انبياء از توحيد منبع وحى سرچشمه مىگيرد و اين سخن شبيه گفتارى است كه على ع در وصيتش به فرزندش امام مجتبى ع دارد :
و اعلم يا بنى انه لو كان لربك شريك لاتتك رسله ، و لعرفت افعاله و صفاته :
« پسرم ! بدان اگر پروردگارت شريكى داشت رسولان او نيز به سوى تو مىآمدند ، آثار ملك و قدرتش را مىديدى و افعال و صفاتش را مىشناختى ( 1 ) .
« امت » چنان كه « راغب » در كتاب « مفردات » مىگويد : به معنى هر گروه و جمعيتى است كه جهت مشتركى آنها را به هم پيوند دهد : اشتراك در دين و آئين ، و يا زمان و عصر واحد ، يا مكان معين ، خواه اين وحدت ، اختيارى بوده باشد و يا بدون اختيار .
بعضى از مفسران « امت واحده » را در اينجا به معنى « دين واحد » گرفته - اند ، ولى همانگونه كه گفتيم اين تفسير با ريشه لغوى امت ، سازگار نيست .
بعضى ديگر نيز گفتهاند كه منظور از « امت » در اين آيه همه انسانها در تمام قرون و اعصارند ، يعنى اى انسانها همه شما يك امتيد ، پروردگار شما يكى
هامش
( 1 ) نهج البلاغه نامه 31 .