شام روزى آنها در بهشت در انتظارشان است « ( * ( وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا ) * ) .
اين جمله دو سؤال را برمىانگيزد :
نخست اينكه : مگر در بهشت صبح و شامى وجود دارد ؟
پاسخ اين سؤال در روايات اسلامى چنين آمده است : گرچه در بهشت همواره نور و روشنايى است اما بهشتيان از كم و زياد شدن نور و نوسان آن شب و روز را تشخيص مىدهند .
سؤال ديگر اينكه : از آيات قرآن به خوبى استفاده مىشود كه بهشتيان هر چه بخواهند از مواهب و روزيها در اختيارشان هميشه و در هر ساعت وجود دارد ، اين چه رزقى است كه فقط صبح و شام به سراغ آنها مىآيد ؟
پاسخ اين سؤال را از حديث لطيفى كه از پيامبر ص نقل شده مىتوان دريافت آنجا كه مىفرمايد :
و تعطيهم طرف الهدايا من اللَّه لمواقيت الصلاة التي كانوا يصلون فيها فى الدنيا :
« هداياى جالب و نخبه از سوى خداوند بزرگ در اوقاتى كه در اين دنيا نماز مىخواندند به آنها در بهشت مىرسد » ( 1 ) از اين حديث استفاده مىشود كه اين هداياى ممتاز كه به هيچوجه نمىتوان ماهيت آن را حتى با حدس و تخمين بيان كرد ، نعمتهايى است بسيار پر ارزش كه علاوه بر نعمتهاى معمول بهشتى ، صبح و شام به آنها اهدا مىگردد .
آيا تعبير آيه فوق و حديثى كه در بالا ذكر شد دليل بر اين نيست كه زندگى بهشتيان يك نواخت نمىباشد ، بلكه هر روز و هر صبح و شام موهبت جديد و لطف تازه اى شامل حالشان مىشود ؟
و آيا مفهوم اين سخن آن نيست كه در آنجا سير تكاملى انسان ادامه خواهد داشت هر چند اعمال تازه اى در آنجا انجام نمىدهد ، ولى با مركبى كه از معتقدات و اعمالش در اين جهان فراهم ساخته سير تكاملى خود را ادامه خواهد داد .
هامش
( 1 ) تفسير روح المعانى جلد 16 صفحه 103 .