: « كار من به جايى رسيد كه براى حفظ محبت ميان خود و او مانند كسى بودم كه مىخواست آب را در دست نگاهدارد » ( 1 ) .
ولى تفسير اول از همه روشنتر به نظر مىرسد ! و در پايان آيه براى تاكيد اين سخن مىگويد « درخواست كافران از بتها چيزى جز گام برداشتن در گمراهى نيست » ( * ( وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ ) * ) .
چه ضلالتى از اين بالاتر كه انسان سعى و كوشش خود را در بيراهه اى كه هرگز او را به مقصد نمىرساند به كار برد ، خسته و ناتوان شود اما نتيجه و بهره اى نگيرد .
در آخرين آيه مورد بحث براى اينكه نشان دهد بتپرستان چگونه از كاروان عالم هستى جدا گشته و تك و تنها در بيراههها سرگردان شدهاند چنين مىفرمايد :
« همه كسانى كه در آسمانها و زمين هستند از روى اطاعت و تسليم و يا از روى كراهت و همچنين سايههاى آنها ، هر صبح و شام ، براى خدا سجده مىكنند » ( * ( وَلِلَّه يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ ) * ) .
نكتهها
1 - منظور از سجده موجودات چيست -
سجده در اين گونه موارد به معنى خضوع و نهايت تواضع و تسليم است ، يعنى همه فرشتگان و انسانها و همه صاحبان عقل و انديشه براى خدا متواضعند و در برابر فرمان او خاضع مىباشند ، منتهى گروهى سجده و خضوعشان تنها جنبه تكوينى دارد ، يعنى در برابر قوانين عالم هستى و آفرينش خاضعند ، ولى گروهى علاوه بر سجود تكوينى سجود تشريعى
هامش
( 1 ) تفسير قرطبى جلد 5 صفحه 3529 .