1 - هدف از بيان اين استثناء اين است كه تصور نشود خلود و مجازات افراد بىايمان و پاداش مؤمنان راستين چنان است كه بدون خواست و مشيت الهى باشد و قدرت و توانايى و اراده او را محدود كند و صورت جبر و الزام به خود بگيرد ، بلكه در عين جاودانى بودن اين دو ، قدرت و اراده او بر همه چيز حاكم است هر چند به مقتضاى حكمتش پاداش و عذاب را بر اين دو گروه جاودانه مىدارد .
شاهد اين سخن آنكه در جمله دوم در باره سعادتمندان بعد از ذكر اين استثناء مىفرمايد : « * ( عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ ) * » : اين عطا و پاداشى است كه هرگز از آنها قطع نمىشود . و اين نشان مىدهد كه جمله استثنائيه فقط براى بيان قدرت بوده است .
2 - از آنجا كه اين آيات از دو گروه شقى و سعيد بحث مىكند و شقاوتمندان همگى الزاما افراد بىايمانى كه مستحق خلود باشند نيستند ، بلكه ممكن است در ميان آنها گروهى از مؤمنان خطاكار وجود داشته باشند بنا بر اين استثناء مربوط به اين گروه است .
ولى اين سؤال پيش مىآيد كه اين استثناء در جمله دوم چه مفهومى خواهد داشت ؟ ( در مورد سعادتمندان ) .
در پاسخ گفته شده است كه آن نيز در مورد مؤمنان خطاكار است كه مدتى بايد در آغاز به دوزخ بروند و پاك شوند سپس به صف بهشتيان بپيوندند ، در حقيقت استثناء در جمله اول نسبت به آخر كار است و در جمله دوم نسبت به آغاز كار .
( دقت كنيد ) .
اين احتمال نيز در پاسخ سؤال فوق وجود دارد كه استثناء در جمله اول اشاره به مؤمنان خطاكار باشد كه بعد از مدتى از دوزخ رهايى مىيابند و در جمله دوم تنها اشاره به قدرت و توانايى پروردگار باشد . شاهد اين سخن اينكه در جمله اول بعد از استثناء جمله : « * ( إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ ) * » كه دليل بر انجام اين مشيت
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 247
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٤٧