كه تحت حكومت منند بزنم به خدا نزديك اين كار نمىروم ما دام كه مردم شبها به بحث مىنشينند و ما دام كه ستارگان آسمان يكى پشت سر ديگرى طلوع و غروب دارد ( 1 ) .
در اشعار دعبل خزاعى در قصيده معروفى كه در حضور امام على بن موسى الرضا ع خواند اين شعر آمده است .
سابكيهم ما ذر فى الافق شارق
و نادى مناد الخير فى الصلوات
« من بر شهيدان خاندان پيامبر گريه مىكنم تا آن زمان كه خورشيد بر افق مشرق نور مىپاشد و تا آن زمان كه بانگ اذان براى دعوت به نماز بر منارهها سر مىدهد » ( 2 ) .
البته اين مخصوص به ادبيات عرب نيست ، در زبانهاى ديگر نيز كم و بيش وجود دارد و به هر حال دلالت آيه بر ابديت نبايد جاى گفتگو باشد .
و به اين ترتيب نيازى به گفتار كسانى كه مىگويند آسمان و زمين در اينجا آسمان و زمين قيامت است ، كه جاودانى مىباشد نخواهد بود .
5 - استثناء در آيه چه مفهومى دارد ؟ .
جمله استثنائيه « * ( إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ ) * » ( مگر آنچه پروردگارت بخواهد ) كه در آيات فوق هم در مورد اهل بهشت آمده و هم اهل دوزخ ، براى مفسران ميدان وسيعى جهت بحث شده است ، و مفسر بزرگ طبرسى در تفسير اين استثناء ده وجه از مفسران نقل كرده است كه به عقيده ما بسيارى از آنها سست و با آيات قبل يا بعد به هيچوجه سازگار نيست ، و لذا از بيان آنها چشم مىپوشيم و تنها آنچه را كه صحيحتر به نظر ما مىرسد در اينجا مىآوريم و آن دو تفسير است :
هامش
( 1 ) نهج البلاغه صبحى صالح خطبه 126 .
( 2 ) نور الأبصار صفحه 140 و الغدير و كتب ديگر .