آيا اين امور كه همه از آثار اعمال است هيچگونه منافاتى با اصل عدالت دارد ، در حالى كه مساوات و برابرى در ميان كميت اين عمل و نتيجه آن موجود نيست ؟ . از مجموع آنچه گفته شد چنين نتيجه مىگيريم :
هنگامى كه پاداش و كيفر ، نتيجه و اثر خود عمل آدمى باشد مسئله مساوات و برابرى از نظر كميت و كيفيت مطرح نخواهد بود اى بسا عمل به ظاهر كوچكى كه اثرش يك عمر محروميت و شكنجه و ناراحتى است و اى بسا كار ظاهرا كوچكى كه سرچشمه خيرات و بركات براى يك عمر خواهد بود ( اشتباه نشود منظور ما كوچك از نظر مقدار زمان است و الا كارها و گناهانى كه باعث خلود در عذاب مىگردد حتما كوچك از نظر كيفيت و اهميت نخواهد بود ) بنا بر اين هنگامى كه گناه و كفر و طغيان و سركشى سراسر وجود انسانى را احاطه كرد و تمام بال و پرهاى روح و جان او در آتش بيدادگرى و نفاق سوخت چه جاى تعجب كه در سراى ديگر براى هميشه از نعمت پرواز در آسمان بهشت محروم گردد و همواره گرفتار درد و رنج اين محروميت بزرگ باشد .
آيا به او اعلام نكردند ، و او را از اين خطر بزرگ آگاه نساختند ؟ ! .
آرى . . . پيامبران الهى از يك سو ، و فرمان خرد از سوى ديگر ، به او آگاهى لازم را دادند . آيا بدون توجه و اختيار دست به چنان كارى زد و چنان سرنوشتى پيدا كرد ؟ نه ، از روى علم و عمد و اختيار بود .
آيا جز خودش و نتيجه مستقيم اعمالش اين سرنوشت را براى او فراهم ساخت ؟ نه ، هر چه بود از آثار كار خود او بود .
بنا بر اين نه جاى شكايتى باقى است و نه ايراد و اشكال به كسى ، و نه منافاتى با قانون عدالت پروردگار دارد ( 1 ) .
هامش
( 1 ) معاد و جهان پس از مرگ از صفحه 385 تا 393 .