گويا پيامبر اين سخن را تكذيب نكرده ، بلكه اظهار شبهه نموده و فرموده گفت :
« ولى او در درياى شام يا درياى يمن است ، بلكه او از سوى مشرق است » و با دست به شرق اشاره نمود ؟ !
هر كس كمترين آشنايى با علم حديث و اصول دين داشته باشد ، اگر نگاهى فراگير به اين روايات گوناگون بيندازد ، به آسانى مىتواند درك كند كه سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باب به دو بخش قابل تقسيم است :
الف ) دجّال خروج خواهد كرد و داراى صفاتى چنين و چنان است و اتّفاقاتى چنين و چنان خواهد افتاد . در اين اخبار ، به يقين وجود دارد و پيامبر صلى الله عليه و آله راجع به آن خبر داده است و در اين روايات ، روايتى وجود ندارد كه با روايت ديگر متفاوت باشد .
ب ) دجّال چه وقت و كجا دجّال خروج خواهد كرد و چه كسى خواهد بود ؟
روايات در اين مورد نه تنها متفاوت است ، بلكه الفاظى در آنها وجود دارد كه بر شبهه و شك دلالت دارد ، مانند اين گفته پيامبر صلى الله عليه و آله به عمر كه وقتى از او اجازه خواست تا ابن صياد را بكشد ، فرمود :
« اگر او همان دجّال باشد تو همراه او نيستى ، بلكه همراه او عيسى بن مريم است و اگر چنين نبود ، روا نيست مردى از اهل پيمان را بكشى » . « 1 » يا مانند اين گفتهء پيامبر صلى الله عليه و آله در حديثى ديگر :
« اگر او وقتى كه من در بين شما هستم ، خارج شود ، من به تنهايى با او احتجاج مىكنم و اگر وقتى من در بين شما نباشم ، قيام كند ، هركس حجّت خود است و خدا جانشين من بر هر مسلمان است » . « 2 » ظاهراً اين بخش دوم از نظر وجههء دينى و به اعتبار اصول ، هم سنگ بخش اول در دين نيست . هر كس تمام اين جزئيات مذكور ، حتى در اين بخش را جزو اعتقادهاى
هامش
( 1 ) . در منابع شيعى مراجعه شود به : على كورانى ، معجم احاديث الامام المهدى ، ج 2 ، ص 119 .
( 2 ) . همان ، ص 13 .