آفرينش مانند كتاب بزرگى است كه همه چيز در آن آمده است و چيزى در آن فروگذار نشده .
هيچ مانعى ندارد كه هر دو تفسير با هم در آيه منظور باشد زيرا نه در قرآن چيزى از مسائل تربيتى فروگذار شده ، و نه در عالم آفرينش نقصان و كم و كسرى وجود دارد .
و در پايان آيه ميگويد « تمام آنها بسوى خدا در رستاخيز جمع مىشوند » ( * ( ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) * ) .
ظاهر اين است كه ضمير « هم » در اين جمله به انواع و اصناف جنبندگان و پرندگان برمىگردد ، و به اين ترتيب قرآن براى آنها نيز قائل به رستاخيز شده است و بيشتر مفسران نيز اين مطلب را پذيرفتهاند كه تمام انواع جانداران داراى رستاخيز و جزاء و كيفرند ، تنها بعضى منكر اين موضوع شده ، و اين آيه و آيات ديگر را طور ديگر توجيه كردهاند مثلا گفتهاند منظور از « حشر الى اللَّه » همان باز گشت به پايان زندگى و مرگ است ( 1 ) .
ولى همانطور كه اشاره كرديم ظاهر اين تعبير در قرآن مجيد همان رستاخيز و برانگيخته شدن در قيامت است .
روى اين جهت آيه به مشركان اخطار مىكند خداوندى كه تمام اصناف حيوانات را آفريده ، و نيازمنديهاى آنها را تامين كرده ، و مراقب تمام افعال آنها است و براى همه رستاخيزى قرار داده ، چگونه ممكن است براى شما حشر و رستاخيزى قرار ندهد و به گفته بعضى از مشركان چيزى جز زندگى دنيا و حيات و مرگ آن در كار نباشد .
هامش
( 1 ) اين احتمال را نويسنده المنار از ابن عباس نقل كرده است .