و در روايتى از طرق اهل تسنن از پيامبر نقل شده كه در تفسير اين آيه فرمود ان اللَّه يحشر هذه الامم يوم القيامة و يقتص من بعضها لبعض حتى يقتص للجماء من القرناء : « خداوند تمام اين جنبندگان را روز قيامت برمىانگيزاند و قصاص بعضى را از بعضى مىگيرد ، حتى قصاص حيوانى كه شاخ نداشته و ديگرى بىجهت به او شاخ زده است از او خواهد گرفت ( 1 ) .
در آيه 5 سوره تكوير نيز ميخوانيم وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ « هنگامى كه وحوش محشور ميشوند » اگر معنى اين آيه را حشر در قيامت بگيريم ( نه حشر و جمع بهنگام پايان اين دنيا ) يكى ديگر از دلائل نقلى بحث فوق خواهد بود .
2 - اگر آنها رستاخيز دارند تكليف هم دارند
سؤال مهمى كه در اينجا پيش مىآيد و تا آن حل نشود تفسير آيه فوق روشن نخواهد شد اين است كه آيا ميتوانيم قبول كنيم كه حيوانات تكاليفى دارند با اينكه يكى از شرائط مسلم تكليف عقل است و به همين جهت كودك و يا شخص ديوانه از دايره تكليف بيرون است ؟ آيا حيوانات داراى چنان عقلى هستند كه مورد تكليف واقع شوند ؟ و آيا ميتوان باور كرد كه يك حيوان بيش از يك كودك نابالغ و حتى بيش از ديوانگان درك داشته باشد ؟ و اگر قبول كنيم كه آنها چنان عقل و دركى ندارند چگونه ممكن است تكليف متوجه آنها شود .
در پاسخ اين سؤال بايد گفت كه تكليف مراحلى دارد و هر مرحله ادراك و عقلى متناسب خود مىخواهد ، تكاليف فراوانى كه در قوانين اسلامى براى يك انسان وجود دارد بقدرى است كه بدون داشتن يك سطح عالى از عقل و درك انجام آنها ممكن نيست و ما هرگز نمىتوانيم چنان تكاليفى را براى حيوانات بپذيريم ، زيرا شرط آن ، در آنها حاصل نيست ، اما مرحله ساده و پائينترى از
هامش
( 1 ) تفسير المنار ذيل آيه .