و تمام تكيه گاه هايى كه براى خود انتخاب كرده بودند و آنها را شريك خدا مىپنداشتند همه را از دست مىدهند و دستشان به جايى نمىرسد ( * ( وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ) * ) .
در اينجا به چند نكته بايد توجه داشت
1 - منظور از « انظر » ( نگاه كن ) مسلما نگاه كردن با ديده عقل است نه ديده حس . زيرا صحنههاى قيامت در دنيا قابل مشاهده نيست .
2 - اينكه مىگويد : آنها بر خودشان دروغ بستند يا به معنى اين است كه آنها در دنيا خود را فريب دادند و از راه حق بيرون رفتند ، و يا اينكه در جهان ديگر كه سوگند ياد مىكنند كه ما مشرك نبودهايم در حقيقت به خودشان دروغ مىبندند زيرا مسلما آنها مشرك بودند .
3 - در اينجا سؤالى باقى مىماند و آن اينكه : از آيه فوق استفاده مىشود كه مشركان ، سابقه شرك خود را در روز قيامت انكار مىكنند ، و حال آنكه وضع روز قيامت و مشاهده حسى حقائق طورى است كه هيچكس به خود اجازه نمىدهد سخنى بر خلاف حق بگويد ، درست مثل اينكه در روز روشن هيچ دروغگويى را نمىبينيم كه در برابر آفتاب بايستد و بگويد هوا تاريك است ، به علاوه از بعضى از آيات ديگر چنين استفاده مىشود كه آنها روز قيامت صريحا به شرك خود اعتراف مىكنند و هيچ حقيقتى را كتمان نمىنمايند وَلا يَكْتُمُونَ اللَّه حَدِيثاً ( نساء - 42 ) .
در پاسخ اين سؤال دو جواب مىتوان گفت :
نخست اينكه در روز قيامت مراحلى وجود دارد ، در مراحل نخستين مشركان خيال مىكنند مىتوانند با دروغ گفتن از كيفرهاى دردناك الهى رهايى يابند لذا طبق عادت ديرينه خويش متوسل به دروغ مىشوند ، ولى در مراحل بعد كه مىفهمند روزنه اى براى فرار از اين طريق وجود ندارد ، به اعمال خود اعتراف مىنمايند .