از بعضى از آيات قرآن ( مانند آيه 12 سوره سجده ) استفاده مىشود كه گناهكاران در قيامت با مشاهده عذاب الهى از كار خود پشيمان مىشوند ولى پشيمانى آنها سودى نخواهد داشت . چنين كسانى درست مانند مجرمانى هستند كه وقتى چشمشان به چوبه دار افتاد و طناب دار را بر گلوى خود احساس كردند ، از كار خود پشيمان مىشوند ، روشن است كه اين پشيمانى نه فضيلت است و نه افتخار و نه تكامل ، و به همين جهت چنان توبه اى بى اثر است .
البته اين آيه با رواياتى كه مىگويد : توبه تا آخرين نفس پذيرفته مىشود هيچگونه منافاتى ندارد ، زيرا منظور از آن روايات لحظاتى است كه هنوز نشانههاى قطعى مرگ را مشاهده نكرده و به اصطلاح ديد برزخى پيدا ننموده است .
دسته دوم : از كسانى كه توبه آنها پذيرفته نمىشود آنها هستند كه در حال كفر از جهان مىروند ، در آيه فوق در باره آنها چنين مىفرمايد : * ( وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ ) * : « آنها كه در حال كفر مىميرند توبه براى آنان نيست » .
اين حقيقت در آيات متعدد ديگرى از قرآن مجيد نيز بازگو شده است ( 1 ) .
اكنون اين سؤال پيش مىآيد كه چنين كسانى كه در حال كفر از دنيا مىروند چه موقع توبه مىكنند كه توبه آنها پذيرفته نخواهد شد ؟ .
بعضى احتمال دادهاند كه توبه آنها در عالم ديگر پذيرفته نمىشود و بعضى احتمال دادهاند كه منظور از توبه در اينجا توبه بندگان نيست ، بلكه « توبه خداوند » يعنى بازگشت او به عفو و رحمت مىباشد ، ولى ظاهر اين است كه آيه هدف ديگرى را تعقيب مىكند و مىگويد : « كسانى كه از گناهان خود در حال صحت و سلامت و ايمان توبه كردهاند ولى در حال مرگ با ايمان از دنيا نرفتند ، توبههاى گذشته آنها نيز بى اثر است » .
توضيح اينكه مىدانيم يكى از شرائط قبولى اعمال نيك انسان « موافات بر
هامش
( 1 ) - سوره آل عمران - 91 - بقره - 161 - بقره - 217 - محمد - 34 .