در آخرين آيه مورد بحث كه آخرين آيه مربوط به مساله طلاق است ، مىفرمايد : « اين چنين خداوند آيات خود را براى شما شرح مىدهد شايد انديشه كنيد » ( * ( كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ آياتِه لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ) * ) .
بديهى است كه منظور از انديشه كردن و تعقل ، آن است كه مبدأ حركت به سوى عمل باشد ، و گر نه انديشه تنها درباره احكام ، نتيجه اى نخواهد داشت .
از مطالعه در آيات و روايات اسلامى بدست مىآيد كه غالبا « عقل » در مواردى به كار مىرود كه « ادراك » و فهم با « عواطف و احساسات » آميخته گردد و به دنبال آن عمل باشد ، مثلا اگر قرآن در بسيارى از بحثهاى خداشناسى نمونه هايى از نظام شگفتانگيز اين جهان را بيان كرده و سپس مىگويد ما اين آيات را بيان مىكنيم « * ( لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ) * » ( تا شما تعقل كنيد ) منظور اين نيست كه تنها اطلاعاتى از نظام طبيعت در مغز خود جاى دهيد زيرا علوم طبيعى اگر كانون دل و عواطف را تحت تاثير قرار ندهد و هيچگونه تاثيرى در ايجاد محبت و دوستى و آشنايى با آفريدگار جهان نداشته باشد ارتباطى با مسائل توحيدى و خداشناسى نخواهد داشت .
و همچنين است اطلاعاتى كه جنبه عملى دارد ، در صورتى « تعقل » به آنها گفته مىشود كه « عمل » هم داشته باشد در تفسير « الميزان » ( 1 ) مىخوانيم كه تعقل در زمينه اى استعمال مىشود كه به دنبال درك و فهم ، انسان وارد مرحله عمل گردد و آياتى مانند : ( وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ ) « دوزخيان مىگويند اگر گوش شنوا داشتيم و تعقل مىكرديم در صف اهل جهنم نبوديم » ( 2 ) يا آيه ( أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها ) « آيا در زمين سياحت
هامش
( 1 ) الميزان جلد 2 صفحه 250 - 249 .
( 2 ) سوره ملك ، آيه 10 .