در آيه بعد براى تكميل اين مطلب كه قسم نبايد مانع كار خير شود مىفرمايد :
« خداوند شما را به خاطر سوگندهايى كه بدون توجه ياد مىكنيد مؤاخذه نخواهد كرد » ( * ( لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّه بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ ) * ) .
« اما به آنچه دلهاى شما كسب كرده ( و سوگندهايى كه از روى اراده و اختيار ياد مىكنيد ) مؤاخذه مىكند و خداوند آمرزنده و داراى حلم است » ( * ( وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّه غَفُورٌ حَلِيمٌ ) * ) .
در اين آيه خداوند به دو نوع سوگند اشاره كرده است ، نوع اول قسمهاى لغو است كه هيچ گونه اثرى ندارد و نبايد به آن اعتنا كرد ، اين نوع قسمها آنهايى است كه مردم بدون توجه ، تكيه كلام خود قرار مىدهند و به آن عادت كردهاند و در هر كارى « لا و اللَّه » ( نه به خدا قسم . . . ) يا « بلى و اللَّه » ( آرى به خدا سوگند . . . ) مىگويند ، اين نوع قسمها را قسم لغو مىنامند .
زيرا لغو در لغت به تمام كارها و سخنانى گفته مىشود كه داراى هدف مشخصى نيست ، يا از روى اراده و تصميم سر نمىزند .
بنا بر اين سوگندهايى كه انسان در حال غضب ( در صورتى كه غضب سبب بيرون رفتن از حال عادى شود ) ياد مىكند ، جزء قسمهاى لغو است و طبق آيه فوق ، خداوند مؤاخذه اى بر اين گونه قسمها نمىكند و نبايد به آن ترتيب اثر داد ( هر چند انسان بايد خود را چنان تربيت كند كه اين گونه سوگندها را نيز كنار بگذارد ) ، به هر حال اين گونه قسمها واجب العمل نيست و مخالفت آن كفاره ندارد . زيرا از روى اراده و تصميم نيست .
جمله « * ( وَاللَّه غَفُورٌ حَلِيمٌ ) * » مىتواند اشاره اى به اين معنى بوده باشد .
نوع دوم سوگندهايى است كه از روى اراده و تصميم انجام مىگيرد و به تعبير قرآن قلب انسان آن را كسب مىكند ، اين گونه قسم معتبر است و بايد به آن پايبند بود ، و مخالفت با آن ، هم گناه دارد ، و هم موجب كفاره مىشود مگر در مواردى كه بعدا اشاره خواهد شد ، اين همان است كه در سوره مائده آيه 89 از آن تعبير به « بِما
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 147
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٤٧