گرفته بود مىزدايد .
3 - « و كتاب و حكمت به شما مىآموزد » ( * ( وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ ) * ) .
گرچه « تعليم » بطور طبيعى مقدم بر « تربيت » است ، اما همانگونه كه سابقا هم اشاره كرديم قرآن مجيد براى اثبات اين حقيقت كه هدف نهايى « تربيت » است غالبا آن را مقدم بر تعليم آورده است :
فرق ميان « كتاب » و « حكمت » ، ممكن است از اين نظر باشد كه كتاب اشاره به آيات قرآن و وحى الهى است كه به صورت اعجاز بر پيامبر ص نازل شده ، ولى حكمت سخنان پيامبر ص و تعليمات او است كه سنت نام دارد .
و نيز ممكن است « كتاب » اشاره به اصل دستورات باشد و حكمت اشاره به « اسرار ، فلسفهها ، علل و نتائج » آن باشد .
بعضى از مفسران نيز احتمال دادهاند كه « حكمت » اشاره به حالت و ملكه اى باشد كه از تعليمات كتاب حاصل مىشود ، و با داشتن آن انسان مىتواند هر كار را بجاى خود انجام دهد ( 1 ) .
نويسنده تفسير « المنار » بعد از ذكر تفسير نخست ( منظور از حكمت « سنت » است ) آن را نادرست مىشمرد ، و به آيه 39 سوره اسراء ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ ( اينها از امورى است كه پروردگارت از حكمت به تو وحى فرستاده ) استدلال مىكند .
ولى به عقيده ما پاسخ اين ايراد روشن است زيرا حكمت ، معنى وسيعى دارد و ممكن است به آيات قرآن و اسرارى كه از اين طريق بر پيامبر ص نازل شده اطلاق گردد ، ولى آنجا كه « حكمت » در برابر « كتاب » ( قرآن ) قرار مىگيرد ( مانند آيه مورد بحث و آيات مشابه آن ) مسلما منظور از آن غير از كتاب است و آن چيزى جز « سنت » نخواهد بود .
هامش
( 1 ) تفسير فى ظلال جلد اول صفحه اول .