يكى از علوم عربى خالص ، كه موالى به آن سر و سامان بخشيدند و تحقيقات گرانبها و بسيار مفيدى دربارهء آن انجام دادند ، علم لغت است . ابوبحر عبداللَّه بن اسحاق ، آزاد شدهء بنىعبدشمس ، يكى از دانشمندان لغت است . او به درجهاى از كمال رسيد كه در مسائل لغوى از فرزدق ايراد مىگرفت ، با اينكه فرزدق به قدرى در عربيت اصالت دارد و مورد اعتماد است كه گويند : « اگر شعر فرزدق نبود ، يك سوم از لغات عربى از بين رفته بود . » يكى از اشعارى كه فرزدق در هجو عبداللَّه سروده ، اين است :
فلو كان عبداللَّه مولى هجوتها * و لكن عبداللَّه مولى مواليا
( يعنى : اگر عبداللَّه از آزادشدگان بود ، او را هجو مىگفتيم . لكن او آزادشدهء موالى است . )
عيسىبن عمر نحوى ، از موالى شمرده مىشود و آزاد شدهء خالد بن وليد است . او از پيشوايان علم نحو بود و در ابواب و اسرار آن بيش از هفتاد كتاب تأليف كرد .
بدينگونه ، موالى در روايت ، اخبار و شناسايى انساب عرب ايام ، اشعار و لغات ايشان پيشرفتهاى درخشانى كردند . در پيشاپيش اينان « حماد راويه » مشهور است كه ادبيات عرب ، به وجود او سرافراز است . او بهترين ميراث ادبى ما ، يعنى شعر جاهلى را حفظ كرد كه برخورد مستقيم با زندگى عرب داشت و حقيقت انسان و جامعه عربى را در زمانى معين از ادوار تاريخى مشخص نمود . نظير حماد ، خلفالاحمر و ابوعبيده را مىتوان نام برد .
ارتباط موالى با تمدن باستانى خويش آنها را براى جنبشهاى تازهاى آماده كرد كه تا آن زمان براى عرب ناشناخته بود . شاهد آن اين