خراج ، بر مردم سختگيرى مىكردند و خانه و زندگى آنان را به فروش مىرسانيدند و آبادىشان را ويران مىنمودند و حتى بهخاطر وصول ماليات ، مردم بيچاره و محروم را مضروب مىساختند ، علىبن ابيطالب چنين صلاح ديد كه در دوران حكومت وى ، موضوع كاملًا برعكس دوران عثمان باشد و به همين جهت ، به همه مأمورين جمع ماليات دستور داد :
« هرگز بهخاطر وصول خراج و ماليات ، لباس تابستانى و زمستانى مردم را نفروشيد و خوراك و رزقى را كه مىخورند ، از آنها نگيريد و چهارپايانى را كه با آن به كار مشغولند ، از دستشان خارج نسازيد . هرگز بهخاطر يك درهم ، به احدى از آنان تازيانه مزنيد و آنها را ايستاده و سرپا نگه نداريد و از اثاث و لوازم زندگى آنان چيزى را نفروشيد ، زيرا روش ما آن است كه با گذشت و اغماض با مردم رفتار كنيم » .
و بدينترتيب مردم نه فقط در برابر پرداخت ماليات مساوى هستند ، بلكه ماليات و خراج در قانون امام على ، فقط از كسانى كه توانايى دارند دريافت مىشود نه از تنگدستان . و در صورتى اخذ مىشود كه عمران و آبادانى وجود داشته باشد و مردم از وضع زندگى خود و از دولتشان راضى باشند ! !
اين نظريه برآمده از مفاهيم كلى مكتب و بينش امام على درباره معنى دولت و معنى حكومت بوده و نشاندهنده چگونگى همكارى و تعاون بين توده مردم كه اساس و پايه جامعه هستند و زمامدار و حاكم است كه وظيفهاى جز خدمت و كار براى توده مردم ندارد . . . مردمى كه انتخاب يا عزل و بركنارى حاكم ، حق قانونى آنان بهشمار مىرود !
علي صوت العدالة الإنسانية (امام على ع صداى عدالت انسانى) (فارسى) — صفحة 942
مساهمون: جورج جرداق
ص٩٤٢