مناطق از مذاهب مختلفى پيروى مىكنند . . . »
وى همچنين مىگويد : « اكثريت مردم در بغداد شيعه و حنبلى مىباشند . . . و در كوفه بهجز مردم محله كناسه كه سنى مذهبند ، بقيه شيعهاند . . . و اكثريت اهل بصره قدريه و شيعهاند . . . و در موصل نيز حنبلىها و جماعتى از شيعيان وجود دارند . . . » « 1 » .
از گفته سابق روشن مىشود كه مركز اصلى شيعه در قرن چهارم هجرى عراق و به ويژه كوفه بوده است و مردم ايران برخى از حنفيه و برخى از شافعيه پيروى مىكردند .
شايد انتشار مذهبهاى اهلسنت در ايران در زمان مورد بحث ، بيانگر اين نكته باشد كه چگونه مىشود در آن زمان بيشتر رهبران اهلسنت ، ايرانيان و يا كسانى كه در ايران زندگى مىكردند ، باشند كه از جملهء آنها ابو حنيفه و شيخ معروف كرخى و بخارى و غزالى و نيز نظام الملك است كه مقاومت و ايستادگى او در مقابل تشيع در زمان ايجاد مدارس معروف نظاميه معروف است .
نكته ديگر ، كيفيت انتشار تشيع در ايران است و اينكه چگونه مىشود ايران ، امروزه از مهمترين كشورهاى شيعهنشين درآمده است ، تفصيل آن از اندازه و محدودهء بحث ما خارج است و ما در اينجا به بيان نظريهء احمد كسروى و دونالدسن كه هر دو از نويسندگان معاصر مىباشند ، اكتفا مىكنيم . كسروى مىگويد : « مذهب رافضى ( شيعه ) در ايران انتشار يافت ، ولى بهجز در بعضى شهرها مانند قم و سبزوار و غير آن دو استقرار نيافت و بيشتر ايرانىها به خصوص در زمان سلجوقيان كه از طرفداران متعصب اهلسنت بودند ، از مذهب اهلسنت پيروى مىكردند » « 2 » .
دونالدسن مىگويد : « هنگامى كه در آغاز قرن شانزدهم ( ميلادى ) صفويه حكومت را به دست گرفتند ، مكتب تشيع را مذهب رسمى كشور قرار دادند » « 3 » .
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، ليدن ، 1906 ، ص 39 ، 136 ، 142 .
( 2 ) - التشيع و الشيعه ، طهران 1364 ، ص 52 .
( 3 ) - عقيدة الشيعه ، ص 290 .