خصوصيت تضاد . اصل تضاد . و جنبهء اصلى يك تضاد . آيد نتيته ( عينيت و هويت ) و تنازع جنبه هاى يك تضاد و بالاخره نقش تخالف در تضاد . » ( 1 ) دو مسئلهء مهم را در عبارات فوق در نظر مىگيريم : 1 - مطالعهء تضاد در جوهر اصلى اشياء . 2 - مباحث مربوط به تضاد . مسئلهء يكم - چنان كه در اول مبحث گفتيم : پيش از هگل نيز مطرح بوده است ، آن ابيات مثنوى كه اين اصل را باز گو مىكند به قرار ذيل است :
كه ز ضدها ضدها آيد پديد
در سويدا روشنايى آفريد ( 2 ) در عدم ، هست اى برادر چون بود
ضد اندر ضد چون مكنون بود ( 3 ) ضدّ اندر ضدّ پنهان مندرج
آتش اندر آب سوزان مندمج ( 4 )
مير فندرسكى در قصيدهء معروفش مىگويد :
سلب و ايجاب اين دواَند و جمله اندر زير اوست
از ميان سلب و ايجاب اين جهان برخاستى ( 5 )
براى توضيح مسئلهء دوم مقدمهاى را متذكر مىشويم .
هامش
( 1 ) تضاد ، مائوتسه تونگ ، ص 1 . .
( 2 ) دفتر اول ص 75 بيت 5 . .
( 3 ) دفتر پنجم ص 295 بيت 55 . .
( 4 ) دفتر ششم ص 404 بيت 59 . .
( 5 ) البته روشن نيست كه مقصود مير فندرسكى از سلب و ايجاب همان معنى باشد كه جلال الدين منظور نموده است ، فقط در اين مفهوم شركت دارند كه هر دو مسئله تضاد و سلب ايجاب را درك كردهاند . .