« إِنَّا لِلَّه وَإِنَّا إِلَيْه راجِعُونَ 2 : 156 . » ( 1 ) ( ما از آن خدا هستيم و به سوى او بر مىگرديم . )
( ( 457 ) ) آب از بالا به پستى در شود
آن گه از پستى به بالا در رود
( ( 463 ) ) كز جهان زنده ز اول آمديم
باز از پستى سوى بالا شديم
( ( 464 ) ) جمله اجزاء در تحرك در سكون
ناطقان كانّا إليه راجعون
سير موجودات از عالم اعلا به عالم پست ، سپس صعود به عالم اعلا يعنى چه ؟
اين مطلب كه همهء موجودات عالم هستى از خدا و باز گشتش به سوى خدا است با اشكال گوناگونى در سخنان عرفا و بعضى از فلاسفه ديده مىشود .
در مكتب باروخ اسپينوزا مانند افراد فراوانى اين نظريه وجود دارد ، لذا معروف است كه وقتى از اسپينوزا مىپرسند كه تو خدا را كوچك كردى و با طبيعت متحد ساختى مىگويد : من خدا را كوچك نكردم و به پايين نياوردم ، بلكه طبيعت را بزرگ نمودم و بالا بردم .
به هر حال اين مطلب يكى از اساسىترين مسائل جهان بينى است كه بايستى در توضيح و حل و فصل آن دقت بيشترى شود .
پيش از همهء بررسىها اين سؤال در مقابل عقل و انديشه وجود دارد كه حركت موجود از عالىترين مقام هستى به پستترين مرحلهء طبيعت و سپس صعود آن به
هامش
( 1 ) سوره البقرة ، آيهء 156 . .