بخشي از اين حديث در كتاب نهج السعادة در مستدرك نهج البلاغة اضافه شده
وبخشي ديگر از اين خطبه در كتاب عيون الأخبار نوشته ابن قتيبة از حسن بصرى
روايت شده كه در ادامه آن آمده است : " اما از رسول خدا ( صلى الله عليه وآله ) شنيدم كه مىفرمود سرزمينى
فتح خواهد شد كه بصره ناميده مىشود از نظر قبله با ثباتترين قسمت زمين هاست ، قاريان آن از بهترين
قاريان وعبادت كنندگان آن بهترين عابدان ودانشمندان وعلماء آن ديار داناترين انديشمندان وصدقه
دهندگان وتجار آن بزرگترين تاجرانند ، از اين شهر تا منطقه اى كه " إبله " نام دارد چهار فرسخ فاصله
است . در آستان مسجد جامع اين شهر تعداد چهل هزار نفر به شهادت مىرسند كه هر شهيد آنان مانند
شهيدى است كه با من در جنگ بدر حضور داشته است " . اگر اين بخش از سخنان حضرت جزو
روايت وسند آن صحيح باشد ، نمىتوان حدس زد كه آيا اين تخريب بصره ، متصل
به زمان ظهور است يا نه .
آنچه از منابع تاريخي استفاده مىشود اين است كه خطبه أمير مؤمنان ( عليه السلام ) در
بصره وسخنان آن حضرت از حوادث وپيشامدهاى حتمي ومشهور است ، اما
روايات آن در طولانى وكوتاه بودن واز نظر محتوا با هم اختلاف دارند . دو روايتي
كه نقل كرديم به تنهائى تخريب بصره با غرق شدن بعد از فرو رفتن را بيان مىكند
واين ماجرا در دو مرحله غرق شدن قبلي ويا در انقلاب زنگيان رخ نداده است .
از طرف ديگر ، تنها اين دو روايتند كه به بيان تعداد چهل يا هفتاد هزار شهيد
بصره پرداخته وآنان را هم رتبه شهداى بدر دانسته واز گريستن أمير مؤمنان ( عليه السلام ) ودر
روايتي ديگر از گريه پيامبر ( صلى الله عليه وآله ) بر آنان سخن گفته است .
روايت أول محل شهادت آنان را بين بصره وابله بيان كرده كه اكنون محله اى در
نزديكى ايستگاه قطار بصره است . در حالي كه روايت ابن قتيبة شهادت آنان را كنار
مسجد جامع كه ظاهرا مراد از آن مسجد بصره است بيان كرده . بنابراين بايد جريان
شهادت آنان قبل از ظهور حضرت مهدى ( عليه السلام ) باشد ، زيرا بعد از ظهور آن بزرگوار هيچ
عصر الظهور ( عصر ظهور ) ( فارسى ) — صفحة 184
مساهمون: الشيخ علي الكوراني العاملي
ص١٨٤