( 1 ) و از ام سنان اسلميه روايت كرده است : زنان زينتهاى خود را انفاق مىكردند و من ديدم كه در مقابل رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در حجرهء عايشه ، پارچهاى پهن شده بود و در آن كمكهايى كه زنان تقديم مىكردند ، جمعآورى مىشد و در آن انواع دستبند و گردنبند و بازوبند و انگشتر و خلخال ديده مىشد . « 1 »
( 2 ) قمى در تفسيرش مىنويسد : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به لشكر خود دستور داد كه در ثنية الوداع « 2 » اردو بزند .
سپس آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله پس از حمد و ثناى الهى ، ضمن ايراد خطبهاى فرمود :
« اى مردم ، همان صادقانهترين سخن كتاب خداست ، و بهترين قول ، كلمهء تقوى است ، بهترين ملتها ، ملت ابراهيم است ، و بهترين سنتها ، سنت محمد است ، و شريفترين سخن ، ذكر خداست ، و بهترين داستانها ، همين قرآن است ، و بهترين كارها ، آن است كه با برنامهريزى و تصميم قبلى انجام شود و بدترين كارها ، آن است كه بدون برنامهريزى و تصميم قبلى انجام گيرد ، و بهترين هدايتها ، هدايت پيامبران است ، و بهترين مرگها ، شهادت در راه خدا است ، و بدترين كورىها ، گمراهى بعد از هدايت است ، و بهترين عمل آن است كه سودمند باشد و بهترين هدايت شدن ، پيروى از هدايتگر است ؛ و بدترين كورىها ، كورى قلب است ، و دست دهنده ، بهتر از دست گيرنده است ، و هر عملى كه كم و مستمر و مفيد باشد ، بهتر از عملى است كه زياد و غير مستمر باشد ، و بدترين عذرخواهى ، هنگام فرارسيدن مرگ است ، و بدترين پشيمانى ، پشيمانى روز قيامت است ، و بعضى از مردم ، جز اندكى در ( نماز ) جمعه حاضر نمىشوند و كسانى هستند كه جز در آشكار ، خدا را ياد نمىكنند ! از بزرگترين خطاهاى زبان ، دروغگويى است و بهترين بىنيازى ، بىنيازى نفس است و بهترين توشه ، تقوى است و ترس از خدا ، سرچشمهء حكمت است و بهترين چيزى كه قلب آن را به دست مىآورد ، يقين است ، و شك و ترديد نشانهء كفر است ، و دورى كردن از همديگر ، از اعمال جاهليت است ، و گرانفروشى فراهم كنندهء آتش جهنم است و مستى باعث ورود در آتش است ، و شعر از ابليس است و شراب باعث گناه است ، و زنان ريسمانهاى ابليس هستند و جوانى ، شعبهاى از جنون است ، و بدترين درآمد ، درآمد حاصل از رباخوارى است و بدترين خوردنها ، خوردن مال يتيم است ، و سعادتمند كسى است كه از غير خود موعظه شود و پند بگيرد .
( 3 ) همانا سرنوشت همهء شما به سوى خوابگاهى است كه چند وجب بيشتر نيست ، و سرانجام كار در آخرت است ، و ملاك خوبى هر كسى ، سرانجام او است ، و بدترين ربا ، دروغگويى است ، و چيزى كه در
هامش
( 1 ) . مغازى واقدى ، ج 2 ، ص 991 - 992 .
( 2 ) . ثنية به جاى بلندى از زمين مىگويند و بدين جهت ثنية الوداع ناميده شده است كه مسلمانان ، هنگام اعزام به غزوهء خيبر تا اين بلندى پيش آمدند و آنها را بدرقه كرده و با آنان وداع نمودند . چنان كه گفتيم خيبر در شمال مدينه و در مسير شام قرار دارد و براى جنگ تبوك نيز از همين مسير خارج شدند .