أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ . . .
- يعنى پروردگارا از بعضى از ذريهء ما جماعت موحد و منقادى تشكيل بده و مراد او امت حضرت محمّد صلى اللَّه عليه و آله و سلم است بدليل « و ابعث فيهم رسولا منهم » كه در آيه بعد ذكر گرديده است .
حضرت صادق فرمود : « منظور از « امت » واقع در آيه فقط بنو هاشم است » .
وَ أَرِنا مَناسِكَنا . . .
- يعنى پروردگارا مواضعى را كه عبادت حج بايد در آنها انجام بگيرد بما معرفى كن تا عبادات خود را در آنجا انجام بدهيم . قتاده ميگويد خداوند آن مواضع را به آنها نشان داد تا « طواف » را در گرد خانهء كعبه و « سعى » را ميان صفا و مروه و « وقوف » را در عرفات انجام دادند و از عرفات بسوى مشعر روانه شده پس از وقوف در مشعر از مشعر بسوى منى حركت كرده اعمال منى و « رمى جمار » « 1 » را بپايان رساندند .
عطا و مجاهد . مناسك را به معناى محل ذبح گرفته ميگويند و
« أَرِنا مَناسِكَنا »
يعنى محل ذبح را بما نشان بده ولى قول اول صحيحتر است « 2 » .
وَ تُبْ عَلَيْنا . . .
- يعنى توبه ما را بپذير در منظور از اين جمله سه وجه گفته شده است :
1 - ابراهيم و اسماعيل اين جمله را نه از جهت اينكه مرتكب گناه صغيره يا كبيره شده يا مرتكب فعل قبيحى شده باشند گفتهاند ، زيرا دلائل متقن و محكمى دلالت دارند كه كليهء پيغمبران خدا معصوم و از گناه كوچك و بزرگ منزّه و مبرّا بودهاند - .
در اينجا فرصت بحث در اين موضوع نيست - بلكه براى تحقق بندگى كامل و انقطاع به تمام معنا نسبت به خدا اين جمله از آنها صادر گرديده است تا مردم ديگر از آنها پيروى كنند اين وجه صحيحترين وجوه است .
هامش
( 1 ) پرتاب كردن تعدادى از سنگها در نقاط مخصوصى « رمى جمار » ناميده مىشود .
( 2 ) شايد صحيح بودن قول اول به اين جهت است كه « مناسك » جمع است و حال آنكه محل ذبح يكى بيشتر نيست .