مناسك . . . - منسك هم بعبادت گفته مىشود و هم به محل عبادت و در اينجا مراد معناى دوم است .
تفسير
سپس خداوند بقيهء دعاى ابراهيم و اسماعيل را بيان ميفرمايد :
رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ . . .
- ابراهيم و اسماعيل دعا كردند كه پروردگارا ما را چنان كه در گذشته از عمر خود مسلمان قرار دادهاى در آينده نيز بر « دين اسلام » باقى بدار . معناى اين دعا اين نيست كه اسلام و كفر اشخاص فقط بمشيت خداوند بستگى دارد و براى افراد در آن اختيارى وجود ندارد بلكه منظور اين است كه پروردگارا همانطور كه در گذشته بتوفيق تو داراى اسلام بودهايم در آينده نيز توفيق ، عنايت كن تا در اسلام خود ثابت و استوار بمانيم .
همانطورى كه ما هنگامى كه در تربيت صحيح و تأديب و تعليم فرزند خود بكوشيم گفته مىشود فرزند خود را مؤدب و دانشمند قرار داد و به عكس ، در صورتى كه در تربيت او مراقبت نكنيم ميگويند : فرزند خود را فاسد كرد با اينكه ميدانيم تربيت و عدم آن هيچگاه اختيار را از فرزند سلب نميكند .
بعضى گفتهاند : « مراد از اين جمله اين است كه پروردگارا ما را موحد و مخلص قرار بده كه جز تو را نپرستيم و غير تو را نخوانيم » .
برخى گفتهاند « منظور اين است كه بجميع آداب و شرائط اسلام قيام كنيم زيرا اسلام به معناى انقياد كامل و خضوع به تمام معنا است » .
وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا . . .
- يعنى پروردگارا بعضى از فرزندان ما را . و علت اينكه ابراهيم بعضى از فرزندان خود را مخصوص اين دعا گردانيد اين بود كه خداوند به او در ضمن آيهء قبل « 1 » - كه فرمود
« لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ »
- اعلام كرد كه بعضى از ذريهء او چون ظالم خواهند بود ، شايستگى پيشوايى مردم را ندارند .
سدى ميگويد منظور ابراهيم عليه السلام از ذريهاى كه مخصوص دعاى خود قرار داد تنها « نژاد عرب » است ولى صحيح همان قول اول است .
هامش
( 1 ) آيه 124 همين سوره .