فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ . . .
- روى به طرف مسجد الحرام بياور اين موضوع با اينكه در آيه 144 ذكر گرديد در اين آيه نيز متذكر داده شده است و لذا در علّت تكرار آن چند وجه گفته شده است :
1 - چون مدتى بيت المقدس قبلهء مسلمانان بود و به آن عادت كرده بودند لذا نسخ آن احتياج بتأكيد و تكرار داشت تا مردم بطور يقين از حالت اوّلى صرفنظر كنند و « كعبه » را مورد توجّه و استقبال خود قرار بدهند از اينجهت اين حكم كه ناسخ قبلهء اول است تكرار گرديده است .
2 - تذكّر اين موضوع در اين آيه مقدمهاى براى ذكر مطلبى است كه بعداً تذكر ميدهد و ميگويد
: وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ . . .
در اين صورت تكرار اين موضوع مانند آنست كه « اسمى » را بطور مكرر ذكر كنيم تا به منظور فوائدى كه در نظر است خبرهايى از آن بدهيم مثل اينكه بگوئيم : زيد كريم زيد عالم زيد فاضل و اين ، نوع تكرار كه داراى فوائدى است اصلا مورد ايراد قرار نميگيرد .
3 - آنچه در آيه قبل ذكر گرديد حكم حال « حَضَر » يعنى غير مسافرت است و آنچه در اين آيه ذكر شده است بمناسبت جملهء « و من حيث خرجت » مربوط به حال مسافرت است .
وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ . . .
- يعنى توجه بكعبه حق است كه امر به آن از جانب خداوند صادر گرديده است و احتمال ميرود كه مراد از « حقّ » امر ثابتى باشد كه نسخ و زائل نميگردد همانطور كه خداوند را به وصف « حقّ » به معناى ثابت كه هميشگى و زائل نميگردد توصيف ميكنم .
وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ . . .
- خداوند از آنچه انجام ميدهيد مسلماً غافل نيست معناى اين جمله در اينجا تهديد است همانطور كه سلطان ببندگان خود ميگويد اعمال شما بر من مخفى نيست و مانند اين جمله است گفتار خداوند
« إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ
« 1 »
هامش
( 1 ) آيهء 14 سوره الفجر يعنى خداوند در كمينگاه ستمكارانست .